Bánh tổ Hội An: Món bánh "may mắn" mang đậm hồn quê xứ Quảng

Bánh tổ Hội An (hay còn gọi là bánh tổ Quảng Nam) là loại bánh truyền thống được làm từ bột gạo nếp, đường và gừng tươi. Bánh có hình vuông hoặc tròn, màu nâu vàng óng ánh, bề mặt bóng mịn, bên trong dẻo dai, bám dính và có vị ngọt đậm đà xen lẫn chút cay nhẹ của gừng.

Khác với nhiều loại bánh Tết khác ở Việt Nam, bánh tổ không giòn tan mà mang độ dẻo đặc trưng, dễ cắt lát và bảo quản lâu (có thể để cả tháng nếu gói kín). Đây là món bánh xuất hiện phổ biến trên bàn thờ gia tiên vào dịp Tết Nguyên đán, Tết Đoan Ngọ và các dịp lễ giỗ lớn ở xứ Quảng.

Nguồn gốc của bánh tổ Hội An được cho là bắt nguồn từ cộng đồng người Hoa định cư tại Hội An từ thế kỷ 16-17. Nhiều nhà nghiên cứu ẩm thực cho rằng đây là phiên bản Việt hóa của món "niangao" (bánh tổ) loại bánh năm mới truyền thống của người Trung Quốc, thường được làm để cúng tổ tiên và cầu mong năm mới bình an.

Khi người Hoa đến Hội An buôn bán và sinh sống, họ mang theo công thức làm bánh và dần dần hòa quyện với nguyên liệu địa phương như gạo nếp Quảng Nam, đường bát và gừng tươi. Qua thời gian, bánh tổ trở thành món ăn đặc trưng của người Quảng, không chỉ giới hạn trong cộng đồng người Hoa mà lan tỏa rộng rãi trong văn hóa dân gian xứ Quảng.

Về ý nghĩa, từ "tổ" trong bánh tổ mang hai lớp nghĩa sâu sắc:

• Tổ ấm gia đình: Nhắc nhở con người nhớ về nguồn cội, "chim có tổ, người có tông".
• May mắn và thịnh vượng: Bánh được làm từ nếp – biểu tượng của sự no đủ, đường – tượng trưng cho ngọt ngào, và gừng mang ý nghĩa xua đuổi tà khí, cầu mong sức khỏe.

Trong văn hóa xứ Quảng, không nhà nào thiếu bánh tổ trên mâm cỗ ngày Tết, thể hiện lòng biết ơn tổ tiên và mong muốn một năm mới an khang.

Bánh tổ được mệnh danh là món bánh "may mắn" vì ý nghĩa phong thủy và văn hóa sâu sắc mà nó mang lại. Người Quảng tin rằng:

• Ăn bánh tổ vào đầu năm sẽ mang lại sự dẻo dai, bền vững cho công việc và cuộc sống (giống như độ dẻo của bánh).
• Màu nâu vàng của bánh tượng trưng cho sự thịnh vượng, giàu sang.
• Việc cắt bánh tổ thành lát mỏng để chia sẻ với họ hàng, bạn bè thể hiện sự gắn kết và lan tỏa may mắn.
• Gừng trong bánh giúp xua tan cái lạnh, bệnh tật, mang lại sức khỏe dồi dào cho cả năm.

Đặc biệt, vào đêm giao thừa hoặc mùng Một Tết, người ta thường cắt bánh tổ dâng lên bàn thờ gia tiên trước, sau đó mới chia cho con cháu như một lời chúc phúc đầu năm.

Nguyên liệu làm bánh tổ Hội An rất giản dị nhưng đòi hỏi chất lượng cao để tạo nên hương vị đặc trưng:

• Gạo nếp: Phải là nếp cái hoa vàng hoặc nếp thơm Quảng Nam, hạt to, đều, dẻo cao. Nếp được ngâm kỹ rồi xay thành bột mịn.
• Đường: Thường dùng đường bát (đường mía truyền thống) hoặc đường thốt nốt để tạo độ ngọt thanh, màu vàng đẹp. Một số nơi dùng đường cát trắng nhưng đường truyền thống cho vị đậm đà hơn.
• Gừng tươi: Giã nhuyễn, tạo vị cay ấm, khử mùi tanh của nếp và giúp bánh thơm lâu.
• Phụ liệu: Đôi khi thêm nước cốt dừa, lá dứa (cho màu xanh tự nhiên), mè rang hoặc bột năng để bánh dai hơn.

Sự kết hợp giữa nếp dẻo địa phương và gừng cay nồng tạo nên điểm nhấn riêng biệt so với bánh tổ ở các vùng khác.

Cách làm bánh tổ đòi hỏi sự kiên nhẫn và tỉ mỉ, thường được thực hiện thủ công trong các gia đình hoặc lò bánh lâu đời ở Hội An.

Nguyên liệu (cho 1 khuôn bánh khoảng 1kg):

• 500g bột nếp (hoặc nếp ngâm xay)
• 300-400g đường (đường bát hoặc thốt nốt)
• 50g gừng tươi (giã nhuyễn)
• 200-300ml nước (hoặc nước cốt dừa)
• Lá chuối hoặc khuôn gỗ lót đáy

Các bước thực hiện:

1. Ngâm gạo nếp 8-12 giờ, vo sạch, để ráo rồi xay thành bột mịn (hoặc dùng bột nếp sẵn).
2. Hòa đường với nước nóng cho tan hết, thêm gừng giã nhuyễn, đun sôi nhẹ rồi để nguội.
3. Trộn bột nếp với hỗn hợp đường-gừng thành hỗn hợp sệt, đều tay để tránh vón cục.
4. Lót lá chuối vào khuôn (hoặc khuôn tròn), đổ hỗn hợp vào, dàn đều.
5. Hấp cách thủy trong nồi lớn, lửa nhỏ, liên tục 6-8 giờ (thường hấp qua đêm). Thỉnh thoảng chêm nước nóng để tránh cạn.
6. Khi bánh chín (bề mặt bóng, ấn nhẹ thấy đàn hồi), vớt ra để nguội hoàn toàn rồi gói lá chuối hoặc giấy nướng.

Mẹo: Hấp lâu giúp bánh dẻo mịn, không bị khô. Bánh nguội sẽ cứng lại nhưng khi hâm nóng sẽ mềm dẻo trở lại.

Nếu bạn muốn thưởng thức bánh tổ Hội An chính gốc, hãy đến các địa chỉ lâu đời tại phố cổ Hội An hoặc Quảng Nam:

• Bà Ba Hội (phố Trần Phú, Cẩm Châu, Hội An): Lò bánh hơn 50 năm, vị chuẩn truyền thống.
• Cô Hạnh hoặc Ngọc Hồ: Nổi tiếng với bánh tổ dẻo thơm, giá khoảng 35.000-50.000 VNĐ/chiếc.
• Ông Hai Đồng hoặc các lò bánh ở chợ Hội An: Bánh mới ra lò hàng ngày, đặc biệt đông đúc dịp Tết.
• Online: Nhiều cửa hàng đặc sản Quảng Nam giao toàn quốc (như Bánh Bảo Minh, Đặc sản Đà Nẵng).

Khi mua, chọn bánh có màu vàng đều, dẻo mịn, thơm gừng là chuẩn vị. Tránh mua bánh quá mềm hoặc có mùi lạ.

Bánh tổ Hội An không chỉ là món bánh gắn liền với Tết cổ truyền, mà còn là biểu tượng của sự đủ đầy, may mắn và ký ức quê nhà xứ Quảng. Vị ngọt thanh, dẻo thơm cùng chút cay ấm của gừng khiến bánh tổ trở thành hương vị khó quên với cả người dân địa phương lẫn du khách phương xa. Nếu muốn mang một phần hồn quê Hội An về làm quà, bánh tổ là lựa chọn ý nghĩa, dễ bảo quản và phù hợp để biếu tặng người thân, bạn bè. Bạn có thể dễ dàng tìm mua bánh tổ tại chợ Hội An, các tiệm bánh truyền thống trong phố cổ hoặc cửa hàng đặc sản địa phương, để mỗi lần thưởng thức lại nhớ về một Hội An mộc mạc, ấm áp và đầy tình người.