Chơi Bài Chòi Hội An: Trải nghiệm "đặc sản" tinh thần gây nghiện giữa lòng phố cổ

Bài Chòi Hội An là một loại hình nghệ thuật dân gian độc đáo của miền Trung Việt Nam, kết hợp giữa trò chơi rút bài may rủi và biểu diễn hát dân ca. Trò chơi này được dựng lên với các "chòi" nhỏ – những túp lều tre đơn giản, nơi người chơi ngồi và lắng nghe "anh Hiệu" hoặc "chị Hiệu" (người dẫn dắt) hô hát tên các quân bài qua những giai điệu dân gian dí dỏm. Không chỉ là giải trí, Bài Chòi còn là sự hòa quyện giữa thơ ca, văn học và hội họa, phản ánh cuộc sống bình dị, lạc quan của người dân xứ Quảng.

Theo UNESCO, Bài Chòi được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại vào năm 2017, với hai hình thức chính: "chơi Bài Chòi" (tập trung vào trò chơi) và "hát Bài Chòi" (nhấn mạnh biểu diễn nghệ thuật). Ở Hội An, trò chơi này đã trở thành "đặc sản" tinh thần, thu hút du khách bởi sự vui tươi, gần gũi và giáo dục đạo lý qua lời ca.

Bài Chòi có nguồn gốc từ thế kỷ 16-17, khi người dân miền Trung phải đối mặt với thiên tai và thú dữ phá hoại mùa màng. Họ dựng lên những chiếc chòi cao ở bìa rừng để canh giữ, và để xua tan buồn chán trong những đêm dài, các chàng trai đã sáng tạo ra trò chơi rút bài kết hợp hát hò. Ban đầu chỉ là cách giải khuây, dần dần nó phát triển thành nghệ thuật biểu diễn với lời ca da diết, lấy cảm hứng từ dân ca Nam Bộ, tuồng cổ và các điệu hò khoan, hát ru con.

Trong đời sống người miền Trung, Bài Chòi mang ý nghĩa sâu sắc như một món ăn tinh thần, gắn kết cộng đồng và truyền tải giá trị nhân văn. Lời hát thường chứa đựng ca dao, tục ngữ dạy đạo lý làm người, ca ngợi tình yêu quê hương, lao động và lòng hiếu thảo. Đối với người dân Quảng Nam – Đà Nẵng, đây là biểu tượng của sự lạc quan, giúp vượt qua khó khăn. Ngày nay, Bài Chòi còn góp phần bảo tồn văn hóa đang mai một, đồng thời tuyên truyền chính sách xã hội, làm cầu nối giữa truyền thống và hiện đại. Nó không chỉ là trò chơi mà còn là cách để du khách chạm đến linh hồn miền Trung, hiểu hơn về sự giản dị, hiếu khách của người dân nơi đây.

Để trải nghiệm Bài Chòi Hội An, bạn có thể tìm đến các địa điểm biểu diễn chính ngay giữa lòng phố cổ. Địa điểm phổ biến nhất là vườn tượng An Hội, một khoảng đất trống rộng rãi bên dòng sông Hoài thơ mộng, tạo không gian lý tưởng cho trò chơi dân gian này. Đây là nơi dựng sân khấu đơn giản, mộc mạc với chòi cái ở giữa và các chòi con xung quanh, mang đến cảm giác gần gũi như đang ở làng quê xưa.

Ngoài ra, Bài Chòi còn được tổ chức tại các khu du lịch lớn như VinWonders Nam Hội An (với khu vực tái hiện văn hóa dân gian) hoặc các đường phố chính trong phố Hội, đặc biệt vào dịp lễ hội. Nếu bạn ở xa trung tâm, có thể tham gia tại Công viên Kazik hoặc các tour văn hóa được tổ chức bởi địa phương. 

Lời khuyên: Chọn địa điểm gần sông Hoài để kết hợp ngắm đèn lồng và thưởng thức không khí đêm Hội An.

Bài Chòi Hội An diễn ra hàng ngày, chủ yếu vào buổi tối để tận dụng không khí mát mẻ và lãng mạn của phố cổ. Thời gian cụ thể thường bắt đầu từ 19h và kéo dài đến khoảng 21h, tùy thuộc vào số lượng người chơi và độ dài ván bài. Trước đây, trò chơi chỉ tổ chức vào dịp Tết Nguyên Đán, lễ hội làng hoặc đầu xuân, nhưng nay đã trở thành hoạt động thường xuyên để phục vụ du khách.

Vào các dịp đặc biệt như Tết, lễ hội đèn lồng hoặc Festival Di sản Quảng Nam, Bài Chòi sẽ có quy mô lớn hơn với lời hát vui tươi, rộn ràng. Nếu bạn đến Hội An vào mùa cao điểm (tháng 3-9), dễ dàng tham gia; còn mùa thấp điểm, có thể cần kiểm tra lịch trước qua các trang du lịch hoặc khách sạn.

Luật chơi Bài Chòi Hội An đơn giản nhưng đầy bất ngờ, khiến ai cũng bị cuốn hút bởi yếu tố may rủi và nghệ thuật hô hát. Bộ bài gồm 33 lá (chia thành 3 pho: sách, vạn, văn, mỗi pho 10 lá, cộng 3 lá lẻ đặc biệt như cửu điều đen, ông ầm đen), được vẽ trên giấy dán thẻ tre với tên gọi dân dã như "nhứt nọc", "nhì nghèo", "thằng bí", "lá liễu".

• Cấu trúc: Có chòi cái (nơi anh/chị Hiệu đứng) và 4-5 chòi con (cho người chơi). Mỗi người chọn 3 quân bài khác nhau.
• Bắt đầu: Tiếng trống hội vang lên, anh/chị Hiệu hát mở màn và xóc ống thẻ rút bài, hô tên qua lời ca dí dỏm (ví dụ: "Con gà rừng mào đỏ chót, đuôi xòe ra như cái quạt nan").
• Chơi: Nếu quân bài trùng, người chơi hô "Có đây!" hoặc gõ mõ 3 tiếng để nhận cờ đuôi nheo. Đủ 3 cờ thì hô "Tới!" và gõ mõ dài – trống cái đánh vang báo thắng.
• Thú vị: Phần hô hát linh hoạt, ứng biến theo tình huống, kết hợp 4 làn điệu (xàng xê, hồ quảng, xuân nữ, cổ bản). Đối với du khách nước ngoài, có hướng dẫn viên dịch, biến trò chơi thành bài học văn hóa. Phần thưởng là đèn lồng Hội An hoặc quà lưu niệm, nhưng niềm vui lớn nhất là tiếng cười và sự thư giãn.

Nếu ví von, Bài Chòi có nét giống lô tô, nhưng được làm giàu bằng âm nhạc dân gian và tính tương tác sân khấu, tạo nên một hình thức giải trí vừa gần gũi vừa giàu giá trị văn hóa.

Lần đầu tham gia Bài Chòi Hội An, bạn có thể chưa quen với nhịp chơi và cách hô hát. Tuy nhiên, chỉ cần lưu ý một vài điểm sau, việc hòa mình vào cuộc vui sẽ trở nên dễ dàng hơn:

• Chuẩn bị: Mua vé (khoảng 20.000-100.000 VNĐ/thẻ bài, tùy địa điểm) tại chỗ hoặc qua tour. Ăn mặc thoải mái, mang theo nước uống vì không khí có thể sôi động.
• Tham gia: Nên đến sớm để chọn chỗ ngồi thuận tiện và nghe phổ biến cách chơi từ anh/chị Hiệu. Trong quá trình chơi, chú ý lắng nghe lời hô hát để nhận biết tên quân bài. Khi trùng thẻ, mạnh dạn hô hoặc gõ mõ theo hướng dẫn để không bỏ lỡ lượt của mình.
• Mẹo hay: Người mới có thể chọn ngồi gần khu vực điều hành để dễ theo dõi diễn biến. Có thể kết hợp xem Bài Chòi sau khi dạo phố cổ để trải nghiệm trọn vẹn hơn. Vì hoạt động thường diễn ra ngoài trời, nên cân nhắc thời điểm mưa nhiều (khoảng tháng 10–12) để tránh ảnh hưởng đến lịch trình.

Bài Chòi không chỉ là một trò chơi dân gian mà còn là linh hồn của đời sống văn hóa Hội An, nơi lưu giữ những giá trị truyền thống được truyền qua nhiều thế hệ. Giữa không gian phố cổ về đêm, những câu hô mộc mạc, tiếng cười rộn ràng và sự gắn kết cộng đồng đã tạo nên một trải nghiệm giàu cảm xúc, khiến du khách dễ dàng hòa nhập và lưu luyến. Nếu có dịp ghé Hội An, đừng bỏ lỡ cơ hội tham gia chơi Bài Chòi để cảm nhận trọn vẹn nhịp sống văn hóa bản địa, đồng thời làm phong phú thêm hành trình khám phá di sản bằng một dấu ấn tinh thần rất riêng.