Chùa Thiên Mụ Huế: Kiến trúc độc đáo và những câu chuyện ít người biết

Chùa Thiên Mụ, hay còn gọi là chùa Linh Mụ, tọa lạc trên đồi Hà Khê, phường Kim Long, thành phố Huế, tỉnh Thừa Thiên Huế. Được xây dựng vào năm 1601 dưới triều đại của Chúa Nguyễn Hoàng, đây là một trong những ngôi chùa cổ nhất và linh thiêng nhất Việt Nam. Tên "Thiên Mụ" bắt nguồn từ truyền thuyết về bà Thiên Mụ (Bà Mẹ Trời), người được cho là đã báo mộng cho Chúa Nguyễn Hoàng về một vùng đất phong thủy tốt để xây dựng chùa.

Chùa không chỉ là nơi thờ tự mà còn là chứng nhân lịch sử, gắn liền với những thăng trầm của triều Nguyễn và các sự kiện văn hóa, tôn giáo quan trọng của Huế. Với vị trí đắc địa bên sông Hương, chùa Thiên Mụ trở thành biểu tượng không thể tách rời của vùng đất cố đô, xuất hiện trong thơ ca, nhạc họa và tâm thức người Việt.

Chùa Thiên Mụ Huế tọa lạc trên đồi Hà Khê, thuộc phường Hương Long, thành phố Huế, cách trung tâm khoảng 5 km về phía Tây, bên tả ngạn sông Hương. Vị trí này không chỉ mang vẻ đẹp thơ mộng với tầm nhìn ra dòng sông uốn lượn mà còn có ý nghĩa phong thủy sâu sắc. Theo truyền thuyết, đồi Hà Khê có hình thế như rồng quay đầu nhìn lại sông, tượng trưng cho việc tụ hội linh khí thiên địa. Bà lão trong truyền thuyết đã chỉ rõ rằng lập chùa ở đây sẽ làm bền vững long mạch, giúp nước Nam hùng cường và dòng họ Nguyễn thịnh vượng.

Từ chùa, du khách có thể ngắm sông Hương êm đềm, với làn nước xanh biếc phản chiếu bóng tháp Phước Duyên – một bức tranh thiên nhiên hài hòa giữa núi non và sông nước. Ý nghĩa phong thủy còn thể hiện ở việc chùa nằm ở vị trí "ngoảnh mặt ra sông", giúp cân bằng âm dương, mang lại sự bình an cho vùng đất. Ít người biết rằng, vị trí này từng được chúa Nguyễn Hoàng chọn để lập căn cứ chính trị, góp phần vào việc mở mang bờ cõi Đàng Trong. Khi đến đây, bạn nên đi thuyền rồng trên sông Hương để trải nghiệm trọn vẹn vẻ đẹp, và nhớ ghé thăm vào buổi chiều tà để nghe chuông chùa vang vọng, tạo cảm giác thanh tịnh.

Kiến trúc chùa Thiên Mụ Huế phản ánh sự phát triển qua hàng trăm năm, kết hợp hài hòa giữa phong cách Việt Nam cổ và ảnh hưởng Phật giáo Bắc Tông. Ban đầu dưới thời chúa Nguyễn Hoàng (1601), chùa chỉ là công trình đơn giản trên nền cũ của thảo am Chăm. Đến thời Nguyễn Phúc Chu, chùa được mở rộng với điện Thiên Vương, điện Đại Hùng, nhà Thuyết Pháp, lầu Tàng Kinh, phòng Tăng và nhà Thiền; kèm theo bia đá khắc văn trên lưng rùa đá lớn.

Dưới triều Nguyễn, đặc biệt năm 1844, vua Thiệu Trị bổ sung tháp Phước Duyên bát giác, đình Hương Nguyện, hai tấm bia lớn và các nhà chứa chuông, bia. Sau bão 1904, vua Thành Thái xây lại năm 1907, giữ nguyên bố cục với cổng tam quan, bốn trụ biểu, bậc thang đá dẫn lên điện chính. Tổng thể kiến trúc mang tính đối xứng, hài hòa với thiên nhiên, sử dụng vật liệu gỗ lim, ngói lưu ly và trang trí rồng phượng – biểu tượng quyền lực hoàng gia. Một chi tiết ít người biết là chùa từng bị hư hại nặng do chiến tranh, nhưng vẫn giữ được các cổ vật như trống gỗ mít nguyên khối từ thế kỷ 18.

Tháp Phước Duyên là biểu tượng nổi bật nhất của chùa Thiên Mụ Huế, được xây dựng năm 1844 dưới thời vua Thiệu Trị. Tháp cao 21m, hình bát giác với 7 tầng, mỗi tầng thờ một vị Phật hóa thân. Bên trong là cầu thang xoắn ốc dẫn lên tầng trên cùng, nơi thờ tượng Phật bằng vàng ròng. Phía trước tháp là đình Hương Nguyện với Pháp luân (bánh xe Phật pháp) trên nóc, quay theo gió tượng trưng cho sự vận hành không ngừng của đạo pháp.

Hai bên tháp có nhà tứ giác chứa bia đá khắc văn đời Thiệu Trị, và sâu hơn là hai nhà lục giác chứa bia, chuông từ thời chúa Nguyễn. Tháp không chỉ là kiệt tác kiến trúc mà còn mang ý nghĩa cầu phúc lành, với tên gọi ban đầu là Từ Nhân (sau đổi thành Phước Duyên). Ít người biết rằng, tháp được xây để cầu phúc cho bà nội vua Thiệu Trị, và nó từng là nơi lưu giữ các báu vật Phật giáo. Du khách nên leo lên tháp để ngắm toàn cảnh sông Hương, nhưng nhớ giữ gìn vệ sinh và tôn trọng không gian linh thiêng.

Khuôn viên chùa Thiên Mụ Huế rộng lớn với nhiều công trình nổi bật, tạo nên quần thể hài hòa. Cổng tam quan với bốn trụ biểu cao vút dẫn lối vào chùa, tiếp theo là bậc thang đá 24 cấp tượng trưng cho hành trình tu hành. Điện Đại Hùng là trung tâm, thờ Tam Thế Phật, với hoành phi câu đối chạm khắc tinh xảo. Bên cạnh là điện Địa Tạng và điện Quan Âm, nơi đặt tượng Hộ pháp và Thập Vương.

Đại Hồng Chung nặng hơn 2 tấn, đúc năm 1710, là cổ vật quý với âm thanh vang vọng xa. Lầu Tàng Kinh chứa kinh Phật cổ từ Trung Quốc. Trong vườn, có hòn non bộ do Đào Tấn (tổ nghề hát tuồng) tặng, và đặc biệt là chiếc xe ô tô Austin của Hòa thượng Thích Quảng Đức – người tự thiêu năm 1963 để phản đối đàn áp Phật giáo, một câu chuyện bi tráng ít người biết chi tiết. Mộ tháp Hòa thượng Thích Đôn Hậu (trụ trì cống hiến nhiều cho chùa) cũng nằm ở đây, mang giá trị lịch sử hiện đại. 

Chùa Thiên Mụ không chỉ nổi tiếng với kiến trúc cổ kính bên sông Hương mà còn gắn liền với nhiều truyền thuyết linh thiêng và giai thoại ít người biết, khiến nơi đây thêm phần huyền bí.

Truyền thuyết bà lão áo đỏ

Đầu tiên phải kể đến truyền thuyết bà lão áo đỏ quần xanh – nguồn gốc tên gọi Thiên Mụ. Theo dân gian và tài liệu cổ, bà lão thường hiện về trên đồi Hà Khê, tiên tri rằng sẽ có “chân chúa” đến lập chùa để tụ linh khí, làm bền long mạch cho nước Nam. Chúa Nguyễn Hoàng nghe kể liền cho xây chùa năm 1601 và đặt tên Thiên Mụ để ghi nhớ “bà tiên trời”. Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng đây là cách chúa Nguyễn khéo léo củng cố lòng dân và khẳng định cơ nghiệp Đàng Trong.

"Lời nguyền tình duyên"

Một giai thoại phổ biến khiến nhiều cặp đôi e ngại là “lời nguyền tình duyên”: đôi yêu nhau cùng lên chùa sẽ chia tay. Thực chất đây chỉ là câu chuyện dân gian được thêu dệt để răn đe việc lợi dụng nơi thanh tịnh làm chuyện ô uế thời xưa. Các sư thầy và nhà nghiên cứu như Phan Thuận An, Hồ Vĩnh đều khẳng định không có cơ sở thực tế, và ngày nay nhiều cặp đôi vẫn đến cầu duyên bình an.

Sự kiện bi tráng của Hòa thượng Thích Quảng Đức

Ít người biết rằng chùa Thiên Mụ gắn liền với phong trào đấu tranh Phật giáo năm 1963. Ngày 11/6/1963, Hòa thượng Thích Quảng Đức – nguyên trụ trì chùa, tự thiêu tại ngã tư Phan Đình Phùng - Lê Văn Duyệt (Sài Gòn) để phản đối chính sách đàn áp Phật giáo của chế độ Ngô Đình Diệm. Hành động bất bạo động này chấn động thế giới, góp phần thay đổi cục diện chính trị miền Nam. Chiếc xe Austin màu xám chở Ngài đến nơi tự thiêu vẫn được lưu giữ trong khuôn viên chùa như di vật lịch sử quý báu. Nhiều du khách đến đây để chiêm nghiệm sự hy sinh cao cả, cầu mong hòa bình.

Ngoài ra còn có những giai thoại khác như việc chùa được xây để phá yểm long mạch của Cao Biền, chuyện vua Tự Đức đổi tên thành Linh Mụ để cầu con, hay tiếng chuông Đại Hồng Chung vang xa hàng chục cây số được dân gian ca ngợi trong câu ca: “Tiếng chuông Thiên Mụ, canh gà Thọ Xương”.

Chùa Thiên Mụ không chỉ là biểu tượng kiến trúc cổ kính giữa lòng Huế, mà còn là nơi lưu giữ những giá trị văn hóa, lịch sử và truyền thuyết đầy cuốn hút. Ghé thăm ngôi chùa hơn 400 năm tuổi này, du khách không chỉ được chiêm ngưỡng vẻ đẹp uy nghiêm bên dòng Hương Giang, mà còn cảm nhận rõ nhịp sống và chiều sâu tâm linh của mảnh đất cố đô. Để có một hành trình trọn vẹn hơn, Sovaba Travel mang đến tour tham quan chùa Thiên Mụ cùng hướng dẫn viên bản địa, giúp bạn khám phá từng câu chuyện, từng chi tiết kiến trúc độc đáo và thưởng thức bức tranh văn hóa Huế một cách sâu sắc nhất. Đây chắc chắn sẽ là trải nghiệm đáng nhớ, đưa bạn đến gần hơn với linh hồn của xứ Huế mộng mơ.