Dệt zèng A Lưới Huế: Làng nghề lưu giữ tinh hoa dệt thổ cẩm truyền thống xứ Huế

Nằm giữa núi rừng Trường Sơn hùng vĩ, A Lưới là vùng đất nơi đồng bào Tà Ôi đã sinh sống qua nhiều thế hệ, mang theo những phong tục, tập quán và nghề thủ công đậm dấu ấn văn hóa bản địa. Cách trung tâm thành phố Huế khoảng 70 km theo tuyến đường Hồ Chí Minh, vùng cao này cũng là cái nôi của nghề dệt zèng truyền thống – nơi những tấm thổ cẩm được tạo nên từ đôi bàn tay khéo léo và sự kiên nhẫn của người phụ nữ.

Nghề dệt zèng hiện diện ở nhiều bản làng thuộc A Lưới, trong đó có các địa bàn như A Hưa, A Đớt, A Roàng, Nhâm, Phú Vinh, Hồng Thượng và khu vực thị trấn A Lưới trước đây. Đáng chú ý, làng nghề dệt zèng A Hưa và A Đớt từng được UBND tỉnh Thừa Thiên Huế công nhận là làng nghề truyền thống vào năm 2016, góp phần khẳng định giá trị của nghề dệt trong đời sống văn hóa địa phương.

Để hoàn thành một tấm zèng mang sắc màu và hoa văn đặc trưng, người phụ nữ Tà Ôi phải trải qua nhiều công đoạn công phu. Từ se sợi, nhuộm màu đến căng khung, dệt vải và đính từng hạt cườm, mỗi bước đều đòi hỏi đôi tay khéo léo cùng sự kiên nhẫn. Một tấm zèng có thể mất từ vài tuần đến vài tháng mới hoàn thành, tùy vào kích thước và độ cầu kỳ của hoa văn.

• Chuẩn bị nguyên liệu: Vào tháng 9 hàng năm, bà con thu hoạch bông (cà pai) trồng trên rẫy. Bông được phơi khô, tách, bật, cán, vấn, xe thành sợi. Ngày nay, ngoài sợi bông tự nhiên, người ta còn dùng sợi cotton, len hoặc chỉ công nghiệp để đáp ứng nhu cầu.

• Nhuộm màu từ thiên nhiên: Sợi được nhuộm bằng lá, vỏ, củ, rễ cây rừng. Màu đen từ vỏ/lá cây ta-râm (tà rồng), màu đỏ từ củ a-chất, màu vàng từ củ a-rác (pa-rát)… Phụ gia như vỏ ốc đá, bột sắn hoặc bột nếp giúp màu bền hơn. Gam màu chủ đạo truyền thống là đen, đỏ, trắng, sau này bổ sung vàng, xanh, tím.

• Lên khung và dệt: Khung dệt rất đơn giản, gọn nhẹ, làm từ tre, lồ ô, nứa hoặc gỗ nhỏ. Người phụ nữ ngồi gập người, buộc khung vào thắt lưng để căng sợi, dùng hai chân làm giá đỡ. Họ dệt hoàn toàn bằng tay, không cần bản vẽ, mọi hoa văn đều nằm trong trí nhớ và sự sáng tạo.

• Đính cườm: Đây là kỹ thuật duy nhất trong nghề thổ cẩm Việt Nam. Hạt cườm (xưa làm từ hạt cây a-rạc hoặc chì, nay thường dùng hạt thủy tinh) được xâu từng hạt vào sợi chỉ rồi đan cài trực tiếp trong quá trình dệt, không thêu sau. Mỗi tấm cần 2–5 lạng cườm. Kết quả là hoa văn óng ánh, nổi lên trên nền vải, vừa cứng cáp vừa lung linh.

Từ những sợi bông trên nương đến tấm vải hoàn chỉnh là cả một hành trình bền bỉ. Mỗi tấm zèng không chỉ kết tinh kỹ thuật dệt được trao truyền qua nhiều thế hệ, mà còn lưu giữ trí nhớ văn hóa và sự khéo léo của người phụ nữ Tà Ôi. Nhìn vào từng đường dệt, từng hạt cườm lấp lánh, người ta có thể cảm nhận được tình yêu dành cho nghề truyền thống và núi rừng quê hương.

Trong đời sống truyền thống của người Tà Ôi, zèng không chỉ là tấm vải dùng để may mặc mà còn gắn với phong tục, tập quán và những dấu mốc quan trọng của mỗi gia đình. Từ zèng, người phụ nữ may áo cổ chui, váy ống (xịn), khố và nhiều vật dụng phục vụ sinh hoạt. Đặc biệt, trong phong tục cưới hỏi, những tấm zèng còn được chuẩn bị làm của hồi môn. Tùy điều kiện gia đình, cô dâu có thể mang theo từ 20 đến 100 tấm vải như một cách thể hiện sự khéo léo và vốn liếng của mình.

Theo thời gian, nghề dệt zèng ngày càng thích ứng với đời sống hiện đại. Bên cạnh những tấm vải truyền thống, người thợ A Lưới đã sáng tạo thêm nhiều sản phẩm có kiểu dáng và công năng đa dạng:

• Vải zèng truyền thống: Có loại vải thô và loại đã hoàn thiện hoa văn, đặc biệt là những tấm đính cườm cầu kỳ. Giá tham khảo khoảng 200.000–500.000 đồng/tấm thông thường và 1–2 triệu đồng đối với sản phẩm có hoa văn, hạt cườm tinh xảo.

• Trang phục từ zèng: Áo, váy, thắt lưng, áo khoác… được thiết kế theo hướng kết hợp giữa họa tiết Tà Ôi và phong cách thời trang hiện đại, giúp chất liệu truyền thống dễ dàng xuất hiện trong trang phục thường ngày.

• Đồ lưu niệm và vật dụng trang trí: Túi xách, ví, khăn quàng, móc khóa, khẩu trang, thú bông, vỏ gối… là những sản phẩm nhỏ gọn, phù hợp với nhu cầu sử dụng và làm quà tặng. Mức giá tham khảo dao động từ 35.000–500.000 đồng tùy loại và độ cầu kỳ.

• Sản phẩm thời trang sáng tạo: Zèng A Lưới cũng được các nhà thiết kế đưa vào những bộ sưu tập áo dài, giày dép và phụ kiện. Nhà thiết kế Minh Hạnh cùng nhiều nhà thiết kế khác đã góp phần giới thiệu chất liệu này trên các sàn diễn trong nước và quốc tế, trong đó có những chương trình tại Nhật Bản và Pháp.

Đằng sau sự đa dạng ấy là nỗ lực của các tổ hợp tác và hợp tác xã địa phương. Những mô hình như Thổ cẩm xanh Azakooh, HTX Trường Sơn Xanh, HTX A Co Hồng Thượng đã góp phần tập hợp người dệt, phát triển sản phẩm và mở rộng cơ hội kết nối với thị trường. Một số hoạt động còn gắn nghề dệt với du lịch cộng đồng, để du khách không chỉ mua một món quà lưu niệm mà còn có dịp tìm hiểu câu chuyện văn hóa phía sau từng tấm vải.

Khi những tấm Zèng lấp lánh hạt cườm rời khỏi khung dệt, chúng không chỉ mang theo vẻ đẹp của màu sắc và hoa văn, mà còn gói trọn cả một câu chuyện về văn hóa và lòng tự hào dân tộc. Dệt Zèng A Lưới là minh chứng sống động cho thấy những giá trị truyền thống vẫn có thể vươn mình mạnh mẽ trong dòng chảy hiện đại. Đó là sự giao hòa giữa nét cổ xưa và hơi thở thời đại, giữa bàn tay khéo léo của người phụ nữ Tà Ôi và sự sáng tạo của các nhà thiết kế. Để rồi, mỗi sản phẩm Zèng trở thành một sứ giả văn hóa, mang tinh hoa của núi rừng A Lưới, của xứ Huế mộng mơ, bay xa và lan tỏa khắp muôn nơi. Theo dõi Sovaba Travel để khám phá thêm nhiều câu chuyện thú vị về Huế, từ di sản, ẩm thực đến các làng nghề truyền thống.