Giải mã bí ẩn bên trong Chùa Cầu: Nơi "trấn yểm" con Cù của người xưa

Chùa Cầu (tên cổ: Lai Viễn Kiều, còn gọi là Cầu Nhật Bản) tọa lạc tại vị trí nối hai tuyến đường Trần Phú và Nguyễn Thị Minh Khai, bắc qua một nhánh nhỏ của sông Hoài trong lòng Hội An. Đây là công trình kiến trúc đặc biệt gắn liền với lịch sử hình thành và phát triển của thương cảng quốc tế Faifo xưa. Theo các tư liệu lịch sử đáng tin cậy, cây cầu được cộng đồng người Nhật xây dựng vào cuối thế kỷ XVI – đầu thế kỷ XVII (trước năm 1617, có thể từ khoảng năm 1593) nhằm kết nối khu dân cư Nhật kiều với khu vực sinh sống của người Hoa, phục vụ hoạt động giao thương.

Đến năm 1633, khi Nhật Bản thực thi chính sách “Tỏa quốc”, người Nhật dần rút về nước; cộng đồng Minh Hương (người Hoa định cư lâu dài) tiếp quản và trùng tu công trình. Năm 1653, Trung Lương Hầu Khổng Thiên Như đã đề xướng xây thêm phần chùa thờ Bắc Đế Trấn Vũ phía trên cầu, tạo nên mô hình kiến trúc “thượng gia hạ kiều” – trên là không gian thờ tự, dưới là cầu qua lại.

Năm 1719, chúa Nguyễn Phúc Chu ban tặng tấm hoành phi khắc ba chữ “Lai Viễn Kiều”, lấy ý từ câu trong Luận Ngữ: “Hữu bằng tự viễn phương lai, bất diệc lạc hồ” (Có bạn từ phương xa đến, há chẳng vui sao), thể hiện tinh thần cởi mở và giao lưu quốc tế của thương cảng Hội An thời bấy giờ. Sự kết hợp hài hòa giữa kỹ thuật xây dựng của người Nhật, yếu tố tín ngưỡng Minh Hương và phong cách kiến trúc Việt Nam đã tạo nên một công trình vừa mang giá trị thực tiễn vừa đậm tính tâm linh. Trải qua hơn 400 năm cùng nhiều lần trùng tu sau lũ lụt, Chùa Cầu vẫn đứng vững như biểu tượng bền bỉ của phố cổ Hội An.

Đây chính là phần khiến Chùa Cầu trở nên huyền bí và rùng rợn nhất. Truyền thuyết được lưu truyền chung giữa người Việt, Nhật Bản và Hoa kiều. Thuở xưa, Hội An là một cù lao lớn nổi giữa biển Đông. Dưới lòng đất có con Cù (người Nhật gọi Namazu/Mamazu – loài cá da trơn khổng lồ; người Hoa gọi Câu Long). Con quái vật này có:

• Đầu nằm ở Ấn Độ (hoặc Nhật Bản theo một số phiên bản),
• Thân vắt qua Hội An,
• Đuôi ở Nhật Bản (hoặc ngược lại).

Mỗi khi con Cù “dậy” (cựa mình, quẫy đuôi), Hội An bị sạt lở bờ sông, lũ lụt kinh hoàng; Nhật Bản xảy ra động đất, núi lửa phun trào. Người Nhật phát hiện sống lưng con Cù nổi trên sông Hoài, liền mời thầy phong thủy xem thế đất. Giải pháp: đúc thanh kiếm vàng khổng lồ yểm thẳng vào huyệt sống lưng con Cù tại vị trí hiện nay, rồi xây cầu có mái che lên trên để “đè” và thỉnh thần linh trấn giữ.

Người Minh Hương sau này bổ sung miếu thờ Bắc Đế Trấn Vũ (Huyền Thiên Đại Đế) – vị thần Trung Hoa chuyên trị thủy quái, phong ba, bảo hộ dân cư. Từ đó, Chùa Cầu trở thành “thanh kiếm thiêng” kép: vừa vật lý (cầu đè), vừa tâm linh (thần trấn).

Để tăng sức mạnh trấn yểm, người xưa đặt hai linh vật đặc biệt:

• Phía Tây (hướng Nguyễn Thị Minh Khai): tượng khỉ (Linh Hầu, Thần Hầu) – biểu tượng thông minh, trừ tà.
• Phía Đông (hướng Trần Phú): tượng chó (Thiên Cẩu, Linh Cẩu) – bảo hộ, trừ ma quỷ.

Tương truyền, cầu khởi công năm Thân (con khỉ) và hoàn thành năm Tuất (con chó) nên mới có đôi linh vật này. Câu đối khắc trên tượng: “Thiên cẩu song tinh an cấn thổ / Tử vi lưỡng tỉnh định khôn thân” càng khẳng định vai trò trấn giữ đất trời. Dù khoa học ngày nay giải thích động đất bởi địa chất, truyền thuyết này vẫn phản ánh khát vọng bình an của cư dân thương cảng xưa trước thiên tai.

Nhiều du khách khi bước vào Chùa Cầu thường bất ngờ bởi nơi đây không thờ Phật như tên gọi quen thuộc, mà là không gian thờ tự mang đậm tín ngưỡng dân gian và ảnh hưởng Đạo giáo.

• Chánh điện trung tâm: Tượng gỗ mít Bắc Đế Trấn Vũ (cao khoảng 0,5m, không sơn son), đứng uy nghiêm trên lưng rùa quấn rắn, hai tay cầm kiếm ấn xuống mặt biển. Tượng toát lên vẻ nghiêm nghị, trấn áp thủy quái.
• Các vị thần phụ: Quan Công, Quan Âm (theo một số tài liệu).
• Hoành phi vàng “Lai Viễn Kiều”: Di vật quý giá do chúa Nguyễn ban năm 1719, vẫn treo nguyên vẹn.
• Không gian nhỏ gọn nhưng trang nghiêm: Ánh sáng dịu từ mái ngói, mùi nhang trầm, tiếng nước chảy dưới gầm cầu tạo cảm giác vừa cổ kính vừa huyền bí.

Ngày nay, du khách đến đây thường thắp hương cầu bình an, sức khỏe và thuận lợi trong công việc, đặc biệt là những người kinh doanh hoặc thường xuyên gắn bó với sông nước.

Chùa Cầu không chỉ là một di tích kiến trúc hơn 400 năm tuổi, mà còn chứa đựng nhiều thông điệp văn hóa và bài học sâu sắc cho đời sống hôm nay.

• Biểu tượng giao thoa văn hóa: Công trình là minh chứng sinh động cho tinh thần hòa hợp giữa cộng đồng Nhật Bản, Hoa kiều và người Việt tại thương cảng Hội An xưa. Sự kết hợp ấy tạo nên một không gian vừa đa dạng bản sắc, vừa thống nhất trong tinh thần cộng đồng.
• Bài học phong thủy và quan niệm sống: Câu chuyện “trấn yểm” thủy quái thể hiện niềm tin của cư dân xưa vào việc con người cần sống hài hòa với thiên nhiên. Thay vì đối đầu, họ gửi gắm trí tuệ, niềm tin và lòng thành để hóa giải rủi ro. Đây cũng là lời nhắc nhở về thái độ tôn trọng môi trường và cân bằng trong cuộc sống hiện đại.
• Giá trị du lịch và giáo dục di sản: Là một trong những biểu tượng nổi bật của Hội An, Chùa Cầu không chỉ thu hút du khách đến tham quan, chụp ảnh mà còn đóng vai trò quan trọng trong việc giáo dục thế hệ trẻ về lịch sử, văn hóa và ý thức gìn giữ di sản.

Mỗi mùa lũ đi qua, người dân Hội An vẫn kể lại câu chuyện dân gian về “con Cù giận dữ” như một cách lý giải đầy nhân văn. Dù chỉ là truyền thuyết, niềm tin ấy phản ánh mối liên kết sâu sắc giữa con người và thiên nhiên, một giá trị tinh thần đáng trân trọng qua nhiều thế kỷ.

Để chuyến tham quan Chùa Cầu trọn vẹn và thuận lợi, bạn nên lưu ý một số kinh nghiệm hữu ích dưới đây.

• Thời điểm lý tưởng: Nên ghé thăm vào sáng sớm hoặc chiều muộn để tránh đông đúc và tận dụng ánh sáng tự nhiên dịu nhẹ, phù hợp cho việc tham quan và chụp ảnh.
• Vé tham quan: Chùa Cầu thuộc quần thể tham quan của Phố cổ Hội An. 
• Lưu ý khi vào tham quan: Không được sờ tượng linh vật khỉ – chó (để giữ linh khí). Ăn mặc lịch sự khi vào chùa. Kết hợp thăm nhà cổ, đèn lồng và sông Hoài buổi tối.

Chuẩn bị kỹ lưỡng về thời gian và cách tham quan sẽ giúp bạn khám phá Chùa Cầu một cách trọn vẹn, đồng thời góp phần gìn giữ giá trị di sản quý báu của phố cổ.

Trải qua hơn 400 năm, Chùa Cầu vẫn là biểu tượng tiêu biểu của Hội An, gắn liền với lịch sử thương cảng và đời sống tín ngưỡng của cư dân địa phương. Những câu chuyện về “trấn yểm” con Cù, dù mang màu sắc truyền thuyết, đã góp phần lý giải cách người xưa nhìn nhận và ứng xử với thiên nhiên. Việc tìm hiểu không gian thờ tự và giá trị kiến trúc bên trong Chùa Cầu giúp chúng ta hiểu rõ hơn về sự giao thoa văn hóa Nhật – Hoa – Việt cũng như ý nghĩa tâm linh của công trình. Quan trọng hơn, đây là lời nhắc về trách nhiệm bảo tồn di sản, để biểu tượng này tiếp tục được gìn giữ và truyền lại cho các thế hệ sau.