Hò khoan Lệ Thủy - Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia

Hò khoan Lệ Thủy là một loại hình dân ca đặc trưng của huyện Lệ Thủy, tỉnh Quảng Bình, được hình thành từ lao động tập thể và sinh hoạt cộng đồng. Đây không chỉ là hình thức nghệ thuật trình diễn mà còn là "hơi thở" của người dân vùng quê gió Lào cát trắng, nơi sông Kiến Giang chảy qua. Theo các nguồn tài liệu văn hóa, hò khoan Lệ Thủy mang âm hưởng da diết, sâu lắng, phản ánh tâm tư tình cảm của người lao động, từ tình yêu quê hương đến những nỗi niềm đời thường.

Loại hình này thường được biểu diễn dưới dạng đối đáp giữa nam và nữ, hoặc giữa các nhóm, tạo nên sự giao duyên tinh tế và gần gũi. Nó không yêu cầu trang phục cầu kỳ hay sân khấu lớn lao, mà chủ yếu dựa vào giọng hát tự nhiên, mộc mạc, giúp xua tan mệt mỏi trong lao động và gắn kết cộng đồng.

Hò khoan Lệ Thủy có nguồn gốc từ khoảng thế kỷ XV tại vùng đất Lệ Thủy, Quảng Bình, khi những câu hát đầu tiên vang lên trong các buổi lao động tập thể như chèo đò, giã gạo hay cày ruộng. Ban đầu, đây chỉ là những lời hát mộc mạc để khích lệ tinh thần, giảm bớt nhọc nhằn. Đến thế kỷ XVI, với sự xuất hiện của sông Kiến Giang, làn điệu này được gọi là "hò khoan" và dần hoàn thiện, chịu ảnh hưởng từ dân ca ví dặm của vùng Thanh-Nghệ-Tĩnh.

Qua các thời kỳ lịch sử, hò khoan Lệ Thủy phát triển mạnh mẽ, từ hình thức ngẫu hứng trong lao động đến biểu diễn chuyên nghiệp. Trong thời chiến tranh, nó còn được sử dụng để tuyên truyền tinh thần yêu nước, như trong các bài hát miêu tả cuộc kháng chiến chống Mỹ. Sự hình thành này phản ánh sự thích nghi của văn hóa dân gian với bối cảnh xã hội, trở thành phần máu thịt của người dân Quảng Bình.

Không gian văn hóa của hò khoan Lệ Thủy gắn bó chặt chẽ với đời sống hàng ngày của người dân. Thường được diễn xướng trong lao động tập thể như cày ruộng, giã gạo, chèo thuyền trên sông Kiến Giang, hoặc trong các dịp lễ hội làng quê. Ví dụ, trong lễ hội đua thuyền truyền thống hay sự kiện Quốc khánh 2/9, du khách có thể tham gia hát đối đáp trên thuyền, tạo nên không gian sống động.

Phân loại theo hoàn cảnh, có "hò cạn" (trên đất liền, với nhịp điệu mạnh mẽ, khuyến khích lao động) và "hò nước" (trên sông, da diết, kể chuyện tình cảm). Hiện nay, nó còn được biểu diễn trên sân khấu, trong các chương trình du lịch và giao lưu văn hóa, giúp du khách trải nghiệm trực tiếp văn hóa Quảng Bình.

Điểm độc đáo nhất của hò khoan Lệ Thủy nằm ở lối hát đối đáp ngang hàng giữa "hò cái" và "hò con", không phân biệt vai vế, tạo sự bình đẳng và tinh tế. Làn điệu bao gồm 9 mái hò chính: Lỉa trâu (trầm hùng), Mái nhài (dài, da diết), Mái ruỗi, Mái chè, Mái nện, Mái ba, Mái xắp, Mái hò khơi (phóng khoáng) và Mái hò Nậu xăm (mạnh mẽ).

Âm hưởng dựa trên thang ngũ cung dân gian Việt Nam, với nhạc cụ chính là đàn Nhị và Mỏ, tạo âm thanh dịu dàng, gần gũi. Nghệ thuật không chỉ ở giai điệu mà còn ở biểu đạt cơ thể, lời nói, nhấn mạnh phong cách biểu diễn miền Trung – sự kết hợp giữa mạnh mẽ của miền núi và dẻo dai của miền biển. 

Lời ca của hò khoan Lệ Thủy mộc mạc, giản dị, xoay quanh chủ đề quê hương, lao động, tình yêu đôi lứa và gia đình. Ví dụ, một đoạn tiêu biểu trong mái hò khơi: "Hò khoan ơi, sông Kiến Giang nước chảy xiết, tình anh em như dòng nước không ngừng..." thể hiện sự gắn bó với quê hương. Làn điệu tiêu biểu như mái Lỉa trâu với nhịp khỏe khoắn, phù hợp lao động đất liền; hay mái hò nước với giai điệu chậm rãi, kể chuyện tình cảm. Các đoạn lời ca thường có cấu trúc 2-4 khổ, với phần đáp lại dí dỏm, sắc sảo từ nữ giới, tạo sự hấp dẫn và gần gũi.

Ngày 8/5/2017, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã chính thức công nhận hò khoan Lệ Thủy là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, theo Quyết định số 1666/QĐ-BVHTTDL. Sự công nhận này không chỉ tôn vinh giá trị nghệ thuật mà còn nhấn mạnh vai trò lịch sử của làn điệu này trong việc bảo tồn bản sắc văn hóa Quảng Bình, vượt qua hàng trăm di sản khác để trở thành biểu tượng quốc gia.

Hò khoan Lệ Thủy là sự kết tinh sâu sắc của văn hóa dân gian Quảng Bình, nơi lưu giữ ký ức, tâm hồn và nhịp sống của bao thế hệ người dân vùng đất này. Trên phương diện văn hóa, hò khoan không chỉ là lời ca tiếng hát, mà còn là sợi dây gắn kết cộng đồng, giúp con người vơi đi nhọc nhằn lao động, đồng thời phản ánh rõ nét bản sắc vùng miền – vừa phóng khoáng, mặn mòi của miền biển, vừa trầm hùng, sâu lắng của miền núi. Trong chiều dài lịch sử, đặc biệt là những năm tháng chiến tranh khốc liệt, Hò khoan Lệ Thủy đã trở thành tiếng hát động viên tinh thần yêu nước, khơi dậy ý chí kiên cường của con người Bình – Trị – Thiên qua những làn điệu như “Bình Trị Thiên khói lửa”, tái hiện sinh động không khí kháng chiến gian lao mà hào hùng.

Hò khoan Lệ Thủy không chỉ là một hoạt động văn hóa thường niên, mà còn là chiếc cầu nối giữa quá khứ và hiện tại, là nơi gắn kết con người với mảnh đất thân thương. Trên dòng Kiến Giang vẫn lặng lẽ trôi qua bao mùa nước lớn, những câu hò khoan ngân vang như lời nhắn gửi dịu dàng từ cha ông, như một dấu lặng để mỗi người con xa quê có dịp tìm về với cội nguồn. Và nếu một ngày nào đó bạn có dịp đặt chân đến Quảng Bình, hãy thử đứng bên bến sông Kiến Giang, lắng nghe một điệu Hò khoan lững lờ theo gió, biết đâu chính lúc ấy bạn sẽ nghe thấy trong tim mình một tiếng gọi tha thiết từ quê hương.