Hội rằm tháng Ba Minh Hóa – Nét văn hóa truyền thống

Giữa những dãy núi trùng điệp phía tây Quảng Bình, người Nguồn từ bao đời nay vẫn gìn giữ một kho tàng văn hóa đặc sắc, góp phần tạo nên bản sắc riêng của vùng đất này. Họ là cộng đồng dân tộc sinh sống chủ yếu tại huyện Minh Hóa trước đây (nay thuộc một số địa phương của Quảng Bình và Quảng Trị sau khi điều chỉnh địa giới hành chính), với dân số khoảng 35.000–40.000 người.

Theo các nhà nghiên cứu, người Nguồn có nguồn gốc từ những đợt di cư của cư dân Thanh Hóa, Nghệ An và Hà Tĩnh vào vùng đất Bố Chính từ thời vua Lê Thánh Tông và các giai đoạn sau đó. Trải qua nhiều thế kỷ hòa hợp với cư dân bản địa, họ đã hình thành nên một cộng đồng mang bản sắc riêng, với tiếng Nguồn, trang phục truyền thống mộc mạc và kho tàng văn hóa dân gian phong phú như hát sắc bùa, hò thuốc cá, hát ví đúm… Những giá trị ấy vẫn được lưu truyền qua nhiều thế hệ như một phần không thể thiếu trong đời sống tinh thần của người dân nơi đây.

Cuộc sống của người Nguồn gắn bó mật thiết với núi rừng, nương rẫy và những dòng suối đầu nguồn. Trong lao động cũng như sinh hoạt, họ luôn được biết đến với sự chân chất, hiền hòa, hiếu khách và tinh thần yêu nước sâu sắc. Lịch sử vẫn còn ghi dấu sự đồng lòng của người Nguồn trong việc hưởng ứng Phong trào Cần Vương, hỗ trợ vua Hàm Nghi trong những năm tháng chống thực dân Pháp.

Đến hôm nay, giữa nhịp sống hiện đại, Hội Rằm tháng Ba vẫn là ngày hội lớn nhất của người Nguồn. Không chỉ là dịp gặp gỡ, sum vầy sau những ngày lao động, lễ hội còn là sợi dây gắn kết cộng đồng, nơi những phong tục, làn điệu dân ca và giá trị truyền thống được tiếp nối. Đó cũng là cách người Nguồn lặng lẽ gìn giữ hồn cốt văn hóa của mình, để bản sắc vùng sơn cước vẫn luôn được lưu truyền cùng năm tháng.

Người Nguồn ở Minh Hóa kể lại rằng, lễ hội rằm tháng Ba bắt nguồn từ câu chuyện xưa cũ về hai anh em ở làng Yên Đức. Chuyện kể rằng, một ngày nọ, hai anh em rủ nhau lên núi Lèn Ông Ngoi tìm mật ong. Đường rừng nhiều gai góc, dốc đá trơn trượt, nhưng lòng người vẫn háo hức với niềm mong mỏi tìm thấy "mật ngọt của rừng".  

Khi ánh nắng đã nghiêng về phía núi xa, họ bất ngờ phát hiện một góc rừng hoang sơ nhưng kỳ bí. Ở đó có một bức tượng giống hình Phật, bao quanh bởi 12 hòn đá lớn như những người lính canh gác. Dưới chân tượng là dòng suối trong veo róc rách và một cây quýt sai quả, quả tròn trĩnh như nắm tay con trẻ. Thấy lạ lùng, hai anh em bàn nhau mang bức tượng về làng để thờ cúng. Trên đường về, họ dừng lại bên suối để tắm rửa tượng, nhưng rồi lạ thay, bức tượng bỗng "nặng như núi", không thể di chuyển được nữa.  

Người làng biết chuyện, kéo nhau đến xem. Họ lập bàn thờ đơn sơ ngay bên suối, đốt hương cầu khấn. Từ đó, nơi ấy được gọi là Thác Bụt (hay Thác Phật), nơi mà người Nguồn tin rằng có vị thần linh thiêng trấn giữ, bảo vệ cho đất làng, con cháu.   Lễ hội rằm tháng Ba dần trở thành dịp để dân làng tạ ơn đất trời, tổ tiên và các vị thần linh. Câu chuyện về Thác Bụt, về hai anh em làng Yên Đức vẫn được người Nguồn truyền tụng, như một lời nhắc nhở về sự linh thiêng và mối dây kết nối bền chặt giữa con người với núi rừng, với cội nguồn.  

Lễ hội thường kéo dài từ ngày 10-15/3 âm lịch (khoảng cuối tháng 4 dương lịch), kết hợp Tuần lễ Văn hóa - Thể thao - Du lịch.

• Phần lễ (ngày 14-15/3 âm lịch): Dâng hương tại Thác Bụt với nghi thức trang nghiêm: rước kiệu, cờ lọng, sư tăng, hương án. Lễ vật chay gồm hoa quả, xôi chè, bánh trái, hương đèn. Dân làng cầu mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu, sức khỏe, bình an. Sau đó rước về chùa làng tế lễ.

• Phần hội và trò chơi dân gian: Hát sắc bùa, hát nhà trò, hò thuốc cá, múa lân, hát ví đúm. Trò chơi: bắn nỏ, kéo co, đẩy gậy, đánh đu, cà kheo, ném xoang, cờ thẻ, nhảy sạp. Giải bóng chuyền nam/nữ truyền thống thu hút đông đảo.

• Phần chợ (Hội chợ rằm): Phiên chợ tình độc đáo ngày 16/3 âm lịch tại Quy Đạt hoặc các điểm trung tâm. Người dân trao đổi sản vật núi rừng: mật ong, măng, nấm, ốc suối, trứng kiến, rau rừng. Đây cũng là nơi thanh niên trai gái hò hẹn, hát giao duyên dưới trăng, tìm kiếm duyên phận.

Các chương trình nghệ thuật hiện đại như “Minh Hóa - Âm vang Hội Rằm tháng Ba” kết hợp thực cảnh, âm nhạc dân gian và đương đại, tạo sức hút lớn với du khách.

Với người Nguồn ở Minh Hóa, lễ hội rằm tháng Ba không chỉ là một dịp vui chơi mà còn là sợi dây vô hình níu giữ bao thế hệ với cội nguồn. Đây không chỉ là lễ cúng trời đất, tổ tiên, mà còn là ngày hội của tình làng nghĩa xóm, của niềm tin tâm linh và sự kết nối sâu sắc với núi rừng quê hương. Người dân vẫn hay nói vui với nhau: "Thà đau ốm mà nằm, không ai nỡ bỏ Hội rằm tháng Ba", nghe có vẻ đùa vui nhưng thật ra lại rất thật lòng. Dù đi xa hay ở gần, cứ đến ngày hội, ai nấy cũng cố gắng trở về, góp mặt để thêm đông đủ, thêm tình nghĩa.  

Lễ hội rằm tháng Ba cũng là lúc những câu chuyện truyền miệng như truyền thuyết Thác Bụt được kể lại, vừa là để giữ gìn, vừa là để truyền dạy cho lớp trẻ. Người già kể về hai anh em làng Yên Đức tìm thấy bức tượng Phật bên dòng suối trong veo, bọn trẻ con ngồi quây quần, mắt tròn xoe, nghe chăm chú như thể câu chuyện chỉ vừa xảy ra hôm qua.  

Trong mỗi nghi lễ, mỗi tiếng chiêng, tiếng trống rộn ràng đều ẩn chứa sự trân trọng với tổ tiên, với núi rừng, với cái gốc rễ của người Nguồn. Lễ hội là dịp để người lớn nhớ về cội nguồn, trẻ nhỏ hiểu hơn về quê cha đất tổ, là sợi dây kết nối không chỉ giữa con người với thiên nhiên mà còn giữa người với người. Ở nơi ấy, không có ranh giới giàu nghèo, không có khoảng cách xa gần, chỉ có tình người ấm áp, chan hòa.  

Hội rằm tháng Ba thường được tổ chức vào đúng ngày rằm tháng Ba âm lịch hằng năm. Nếu muốn tham gia và cảm nhận không khí lễ hội đậm chất truyền thống này, bạn có thể ghé thăm người dân địa phương ở Minh Hóa để hỏi thêm thông tin. Bà con ở đây rất hiếu khách, sẵn sàng kể chuyện, chỉ dẫn tận tình. Ngoài ra, bạn cũng có thể liên hệ các công ty du lịch tại Quảng Bình như Sovaba Travel để được hỗ trợ và lên kế hoạch tham gia trọn vẹn hơn.