Hát Xẩm, còn gọi là hát rong, xuất hiện từ lâu đời tại vùng đồng bằng Bắc Bộ. Trong đó, Ninh Bình – đặc biệt là huyện Yên Mô, được xem là một trong những cái nôi quan trọng góp phần định hình và lưu giữ loại hình nghệ thuật này. Nhiều tài liệu văn hóa địa phương cho rằng Xẩm có mối liên hệ với truyền thống ca nhạc từ thời nhà Đinh (thế kỷ X), khi Hoa Lư còn là kinh đô của nước Đại Cồ Việt.
Sử liệu ghi lại câu chuyện về bà Phạm Thị Trân – một nghệ nhân tài danh được vua Đinh Tiên Hoàng triệu vào cung để truyền dạy múa hát cho cung nữ và quân sĩ, sau được phong danh hiệu Ưu Bà. Từ nền tảng nghệ thuật cung đình buổi đầu ấy, các hình thức ca nhạc dần lan tỏa vào đời sống dân gian, góp phần hình thành những loại hình đặc trưng như hát chèo, hát chầu văn và hát Xẩm. Trong không gian lễ hội Trường Yên (cố đô Hoa Lư), Xẩm từng hiện diện trên con đường dẫn vào đền Đinh, đền Lê, hòa cùng nhiều trò diễn xướng truyền thống khác.
Bước sang thế kỷ XIX–XX, hát Xẩm trở thành phương thức mưu sinh của nhiều nghệ nhân khiếm thị hoặc người có hoàn cảnh khó khăn. Các gánh Xẩm, thường mang tính gia đình, rong ruổi qua chợ quê, bến nước, bến tàu hay các phiên hội. Ninh Bình nổi bật với dòng xẩm chợ – giàu chất tự sự, gần gũi và linh hoạt trong làn điệu. Sau năm 1945, trước sự thay đổi của đời sống xã hội, loại hình này từng rơi vào giai đoạn trầm lắng, đặc biệt sau khi nghệ nhân Hà Thị Cầu – người được xem là biểu tượng cuối cùng của Xẩm thế kỷ XX – qua đời năm 2013. Tuy vậy, từ năm 2014 đến nay, tỉnh Ninh Bình đã triển khai nhiều chương trình bảo tồn và phục dựng, đưa hát Xẩm trở lại đời sống cộng đồng và từng bước trở thành một điểm nhấn trong phát triển văn hóa – du lịch địa phương.
