Khám phá Thành Cổ Đồng Hới: Biểu tượng văn hóa và lịch sử Quảng Bình

Thành Cổ Đồng Hới tọa lạc ngay tại trung tâm thành phố Đồng Hới, tỉnh Quảng Bình, Việt Nam. Cụ thể, di tích nằm thuộc phường Hải Đình và Đồng Phú, cách cửa biển Nhật Lệ khoảng 1.500 mét, bên dòng sông Nhật Lệ và gần hợp lưu với sông Lệ Kỳ. Vị trí này không chỉ gần biển mà còn nằm trên con đường xuyên Việt độc đạo, khiến nó trở thành một điểm chốt xung yếu từ Bắc vào Nam hoặc ngược lại.

Vai trò chiến lược của Thành Cổ Đồng Hới là vô cùng quan trọng qua các thời kỳ lịch sử. Ban đầu, nó được xây dựng như một phần của hệ thống lũy Thầy (hay còn gọi là Định Bắc trường thành), nhằm bảo vệ biên giới phía Nam của Đàng Trong dưới thời chúa Nguyễn. Thành nằm ở vị trí yết hầu, kiểm soát trục đường bộ Bắc - Nam và đường thủy tại cửa sông Nhật Lệ, giúp chặn đứng các cuộc tấn công từ phương Bắc. Trong bối cảnh địa lý miền Trung hẹp ngang, với núi non và sông ngòi bao quanh, Thành Cổ Đồng Hới đóng vai trò như một "cánh cửa" bảo vệ vùng đất Quảng Bình và toàn bộ miền Trung khỏi các thế lực ngoại xâm. Điều này không chỉ giúp duy trì sự ổn định chính trị mà còn hỗ trợ phát triển kinh tế - xã hội địa phương qua việc kiểm soát giao thông và thương mại.

Lịch sử Thành Cổ Đồng Hới bắt nguồn từ thế kỷ 17, khi chúa Nguyễn Phúc Nguyên sai Đào Duy Từ xây dựng hệ thống lũy Trấn Ninh vào năm 1630-1631. Ban đầu, đây là đồn binh Đồng Hải (hay Động Hải), một phần của lũy Thầy, nhằm phòng thủ biên giới phía Bắc dinh Quảng Bình chống lại quân Trịnh. Đến năm 1774, quân Trịnh chiếm được đồn nhưng vẫn giữ lại để sử dụng.

Sang thế kỷ 18, dưới thời Tây Sơn (1786), Nguyễn Huệ đã chiếm lũy Trấn Ninh, tu sửa và bồi đắp để tăng cường phòng thủ mặt Bắc Phú Xuân. Đến triều Nguyễn, năm 1811-1812, vua Gia Long cho đắp tu bổ trên nền cũ và đặt làm trị sở của dinh Quảng Bình, gọi là Thành Quảng Bình hay Định Bắc Trường Thành. Năm 1824, vua Minh Mạng thiết kế lại thành theo kiểu Vauban, xây bằng gạch đá. Năm 1842, vua Thiệu Trị ra lệnh tu bổ thêm, làm cho thành trở nên vững chắc hơn.

Qua các thời kỳ, thành không ngừng phát triển từ một đồn lũy đất đơn giản thành công trình quân sự kiên cố, phản ánh sự tiến bộ trong kỹ thuật xây dựng và chiến lược quân sự của dân tộc.

Kiến trúc Thành Cổ Đồng Hới thay đổi theo từng giai đoạn, phản ánh sự kết hợp giữa truyền thống và ảnh hưởng phương Tây:

• Giai đoạn đầu (thế kỷ 17): Đắp bằng đất, với hệ thống lũy cao 12 thước, dài 10 dặm, từ núi Đầu Mâu đến cửa sông Nhật Lệ.
• Thời Minh Mạng (1824): Xây bằng gạch đá theo kiểu Vauban (kiến trúc Pháp), hình múi khế với 4 múi lớn và 4 múi nhỏ. Chu vi 1.860 m, tường cao 4 m, chân dày 2 m, hào rộng 28 m. Có 3 cổng chính: Bắc, Đông, Nam, mỗi cổng có vọng canh tám mái và cầu gạch cuốn vòm.
• Thời Thiệu Trị (1842): Tu bổ thêm, sử dụng vữa từ mật mía trộn cát, tăng độ bền.

Qua thời gian, kiến trúc từ đơn giản đến phức tạp, nhấn mạnh tính phòng thủ.

Hiện nay, sau nhiều lần bị phá hủy, Thành Cổ Đồng Hới còn khoảng 1.087 m tường với 15 đoạn răng khế. Đoạn phía Nam tương đối nguyên vẹn (2/3), có 3 cổng Đông, hào nước sâu. Cửa Đông nằm trên đường Lê Duẩn, sát sông Nhật Lệ, được trùng tu từ 2002-2009 với gạch mới. Quảng Bình Quan cũng được phục chế, dù có tranh cãi về tính nguyên bản. Tỉnh Quảng Bình đã đầu tư 31 tỷ đồng để bảo tồn từ năm 2005.

Để tham quan Thành Cổ Đồng Hới, du khách có thể di chuyển thuận tiện từ trung tâm thành phố bằng nhiều hình thức như xe điện, taxi (Mai Linh, Taxi Đồng Hới), xe máy thuê với mức giá khoảng 120.000–500.000 VNĐ/ngày, hoặc đi bộ khoảng 10 phút từ khu vực nhà thờ Tam Tòa theo lộ trình đường Nguyễn Du – Quách Xuân Kỳ. Khu di tích mở cửa tự do, không thu vé, thời điểm tham quan lý tưởng nhất là buổi sáng sớm hoặc chiều muộn để tránh nắng và có ánh sáng đẹp.

Tại đây, du khách có thể khám phá kiến trúc thành cổ hình múi khế, dạo bộ quanh hào nước, chụp ảnh tại cổng Đông và Quảng Bình Quan (cách khoảng 600 m). Hành trình tham quan có thể kết hợp với tượng đài Mẹ Suốt, Bảo tàng Tổng hợp Quảng Bình hoặc mở rộng đến các điểm nổi tiếng như động Phong Nha, động Thiên Đường. Sau khi tham quan, đừng quên thưởng thức đặc sản địa phương như bánh bột lọc, cháo canh. 

Trải qua bao thăng trầm của lịch sử, Thành Cổ Đồng Hới vẫn sừng sững như một pho sử thi bất diệt, nơi hồn cốt của đất Quảng Bình được cất giữ trọn vẹn. Mỗi viên gạch, mỗi dấu tích còn lại đều là minh chứng hùng hồn cho ý chí quật cường, lòng yêu nước sâu sắc và tinh thần kiên trung của bao thế hệ cha ông. Khám phá Thành Cổ Đồng Hới không chỉ là chuyến hành trình tìm về cội nguồn mà còn là cơ hội để bạn cảm nhận sâu sắc giá trị của hòa bình và độc lập hôm nay. Để có một hành trình trọn vẹn khám phá những di sản lịch sử và danh thắng tuyệt đẹp của vùng đất này, đừng bỏ lỡ các tour du lịch Quảng Bình của Sovaba Travel, nơi bạn sẽ được dẫn lối qua những câu chuyện lịch sử sống động và trải nghiệm vẻ đẹp quyến rũ của miền đất di sản.