Làng nghề bánh tráng Tân An: Hành trình gìn giữ hương vị truyền thống qua bao thế hệ

Làng nghề bánh tráng Tân An nằm tại thôn Tân An, xã Quảng Thanh, huyện Quảng Trạch, tỉnh Quảng Bình cũ (nay là tỉnh Quảng Trị). Ngôi làng nằm bên dòng sông Gianh, cách thị xã Ba Đồn khoảng 4 km về phía Tây và cách trung tâm thành phố Đồng Hới khoảng 50 km. Trước đây, Tân An còn được người dân gọi bằng những cái tên như Ba Phường, Lộc Điền hay “phường bún bánh”, gắn với truyền thống làm bún, làm bánh lâu đời của địa phương. Đến đây, du khách dễ bắt gặp hình ảnh những phên bánh tráng được xếp dưới nắng, những bếp lửa vẫn đỏ và nhịp sống bình dị của một làng quê ven sông.

Cách di chuyển: Từ Đồng Hới, bạn đi theo Quốc lộ 1A hướng Bắc đến khu vực Ba Đồn, sau đó tiếp tục theo đường 12A và qua cầu Quảng Hải để đến làng. Tân An nằm ngay dưới chân cầu nên khá dễ tìm.

Hơn một thế kỷ trôi qua, người dân Tân An vẫn giữ trong ký ức tiếng xay gạo, hơi nước nghi ngút bên bếp và những phên bánh trắng trải dài dưới nắng. Không ai còn nhớ chính xác nghề làm bánh tráng bắt đầu từ khi nào, chỉ biết rằng qua nhiều thế hệ, nghề đã trở thành một phần không thể thiếu trong cuộc sống của ngôi làng nhỏ bên sông. Vốn ít đất sản xuất nông nghiệp, người dân Tân An tìm đến nghề làm bánh như một cách mưu sinh. Từ những công việc thủ công giản dị, bánh tráng, bánh ướt, bún hay bánh chưng lần lượt ra đời trong những gian bếp gia đình. Theo thời gian, bánh tráng, đặc biệt là bánh mè xát, dần trở thành sản phẩm gắn liền với tên tuổi của làng. Nghề cứ thế được truyền từ ông bà đến con cháu, qua những đôi tay cần mẫn của người dân, nhất là phụ nữ trong làng.

Một bước chuyển mới đến vào năm 2010 khi Hợp tác xã Bánh mè xát Tân An được thành lập. Từ những cơ sở sản xuất nhỏ lẻ, làng nghề từng bước đầu tư máy móc, chuẩn hóa quy trình và xây dựng thương hiệu để đưa sản phẩm đi xa hơn. Bánh mè xát Tân An không chỉ quen thuộc với người dân Quảng Bình và nhiều tỉnh miền Trung mà còn có mặt tại thị trường Lào và Thái Lan.

Ngày nay, hàng trăm hộ dân vẫn gắn bó với nghề, tiếp tục tạo ra những mẻ bánh từ nguồn gạo quen thuộc của quê nhà. Việc bánh mè xát Tân An được công nhận sản phẩm OCOP 3 sao không chỉ là sự ghi nhận về chất lượng, mà còn là một dấu mốc cho hành trình bền bỉ của một làng nghề đã đi qua hơn trăm năm – nơi hương vị truyền thống vẫn được giữ lại, để tiếp tục theo chân những thế hệ mới đi xa hơn.

Nhắc đến bánh tráng Tân An, nhiều người sẽ nhớ ngay đến bánh mè xát – loại bánh mang hương vị rất riêng của vùng đất miền Trung. Gạo thơm được xay nhuyễn, trộn cùng mè đã xát sạch vỏ theo tỷ lệ phù hợp, tạo nên chiếc bánh vừa có vị bùi béo, vừa giữ được độ thơm tự nhiên của gạo. Ở Tân An, bánh tráng không chỉ có một loại. Người ta làm bánh mè xát dày hoặc mỏng để nướng và cuốn; có bánh mè đen, mè vàng, bánh đa nem dùng làm vỏ ram hay bánh cuốn rau mềm dẻo, thường ăn kèm thịt và rau sống. Một vài loại bánh mè đường cũng trở thành món quà vặt giản dị, gắn với ký ức của không ít người.

Bánh được làm theo phương thức thủ công hoặc bán cơ giới, giữ cách chế biến khá mộc mạc và hạn chế sự can thiệp của các loại phụ gia. Qua những ngày phơi nắng, từng chiếc bánh khô dần, mang theo mùi thơm đặc trưng của gạo và mè.

Đặt bánh lên than hồng, mặt bánh từ từ phồng lên, giòn tan và thơm nức. Còn khi dùng để cuốn, bánh lại mềm dai, hòa cùng vị ngọt của thịt, vị tươi của rau và nước chấm đậm đà. Một chiếc bánh tráng tưởng chừng giản đơn, nhưng chỉ cần nếm qua cũng đủ để nhận ra cái vị bùi, thơm và mộc mạc rất riêng của Tân An.

Từ khi trời còn chưa sáng rõ, nhiều căn bếp ở làng Tân An đã bắt đầu đỏ lửa. Nghề làm bánh tráng thường khởi động từ khoảng 3–4 giờ sáng, khi người thợ chuẩn bị gạo, nhóm bếp và bắt đầu một ngày làm việc phụ thuộc không ít vào nắng trời. Bắt đầu từ hạt gạo và hạt mè. Gạo được chọn kỹ, thường là loại gạo ngon nhưng không quá dẻo. Sau khi ngâm trong nước sạch khoảng 3–4 giờ, gạo được vo, loại bỏ tạp chất rồi xay thành bột mịn. Mè cũng trải qua công đoạn riêng: xát sạch vỏ, rang thơm để giữ được vị bùi đặc trưng.

Đến công đoạn pha bột, người làm bánh phải dựa nhiều vào kinh nghiệm. Bột gạo được hòa cùng mè và nước với độ sánh vừa phải. Bột quá đặc hay quá loãng đều có thể ảnh hưởng đến độ mỏng, độ dai và hương vị của chiếc bánh sau khi hoàn thành. Khi nồi nước đã sôi, người thợ bắt đầu tráng bánh. Từng vá bột được đổ lên mặt vải căng phía trên nồi, hơi nước bốc lên làm chín lớp bánh mỏng. Công việc diễn ra liên tục, đòi hỏi đôi tay nhanh và đều để bánh tròn, không quá dày cũng không quá mỏng. Bánh chín được nhẹ nhàng lấy ra và đặt lên phên tre.

Rời khỏi gian bếp, những chiếc bánh tiếp tục đi qua một công đoạn gắn chặt với thời tiết: phơi nắng. Bánh thường được phơi từ ba tiếng trở lên và cần trở đều để khô đồng nhất, hạn chế cong hoặc nứt. Một ngày nắng đẹp có thể giúp bánh đạt độ thơm, dai và khô vừa phải; ngược lại, nắng quá gắt hay thiếu nắng đều khiến người làm bánh phải tính toán kỹ hơn. Vào mùa mưa, một số cơ sở sử dụng máy sấy để hỗ trợ, nhưng những mẻ bánh phơi dưới nắng tự nhiên vẫn mang một nét riêng khó thay thế.

Khi bánh đã đạt độ khô cần thiết, người thợ ủ cho bánh phẳng, bóc khỏi phên, cắt theo kích thước phù hợp rồi đóng gói. Từng công đoạn nối tiếp nhau tưởng chừng đơn giản, nhưng chỉ cần một bước không đạt yêu cầu, chất lượng của cả mẻ bánh có thể thay đổi.

Ngày nay, máy móc đã xuất hiện nhiều hơn trong các hộ sản xuất để giảm sức lao động và tăng năng suất. Dẫu vậy, trong nhịp làm bánh mỗi sớm ở Tân An, người ta vẫn có thể bắt gặp những công đoạn quen thuộc đã được gìn giữ qua nhiều thế hệ từ tiếng máy xay gạo, hơi nước bốc lên bên nồi tráng bánh đến những hàng phên trải dài dưới nắng.

Một chuyến ghé thăm làng nghề bánh tráng Tân An sẽ thú vị hơn nếu bạn chọn đúng thời điểm. Những ngày nắng ráo, đặc biệt vào mùa hè, là lúc không khí làm bánh trở nên nhộn nhịp nhất. Trên những khoảng sân rộng, phên bánh được xếp thành hàng, đón nắng và dần khô dưới bầu trời miền Trung.

• Đến đây, bạn có thể đi dạo quanh làng, quan sát người dân tráng và phơi bánh, thưởng thức bánh nướng hoặc bánh cuốn ngay tại chỗ. Nếu muốn trải nghiệm làm bánh, hãy hỏi ý kiến chủ cơ sở trước.

• Khi tham quan, nên tôn trọng không gian làm việc, xin phép trước khi chụp ảnh và chuẩn bị mũ, nón, nước uống vì thời tiết thường khá nắng nóng.

• Đừng quên mua bánh trực tiếp tại làng hoặc hợp tác xã để mang về làm quà. Bạn cũng có thể kết hợp tham quan sông Gianh và các điểm đến gần Ba Đồn để hành trình thêm trọn vẹn.

Làng nghề bánh tráng Tân An là minh chứng đẹp đẽ cho sức sống bền bỉ của những ngành nghề truyền thống, nơi mà đôi bàn tay lao động không chỉ làm ra sản phẩm, mà còn gìn giữ ký ức, văn hóa và niềm tự hào của cả một cộng đồng. Dù đối mặt với không ít thách thức từ thiên tai, thị trường đến sự đổi thay của thời đại, nhưng những người dân nơi đây vẫn kiên trì, vẫn âm thầm “nắn” từng chiếc bánh, như thể giữ cho quê hương một hương vị riêng không thể lẫn.

Trong guồng quay hiện đại, khi công nghiệp và đô thị hóa len lỏi khắp nơi, những nghề truyền thống như bánh tráng Tân An không chỉ cần được gìn giữ mà cần được hiểu, trân trọng và sẻ chia. Hãy một lần ghé thăm làng nghề, không chỉ để mang về vài xấp bánh thơm giòn, mà để mang theo một phần ký ức Việt, lặng lẽ mà sâu xa, nằm lại đâu đó trong vị nắng, vị gió và vị quê của Quảng Bình. Cùng Sovaba Travel, bạn sẽ có cơ hội khám phá những nét đẹp văn hóa, truyền thống đặc sắc như thế này trong hành trình du lịch đầy ý nghĩa.