Lễ hội Đình Cam Giá: Nét văn hóa cổ truyền của vùng đất Ninh Bình

Đình Cam Giá (trước đây là đình làng Cam Giá) tọa lạc tại phường Ninh Khánh, thành phố Ninh Bình (xã Ninh Khánh, huyện Hoa Lư cũ), tỉnh Ninh Bình. Ngôi đình hướng về phía Đông Bắc, phía trước là hồ nước bán nguyệt tự nhiên trong xanh quanh năm, tạo nên thế phong thủy hài hòa, trang nghiêm.

Kiến trúc đình mang đậm phong cách thời Nguyễn với cổng Tam quan uy nghi bề thế. Khi bước vào sân đình, du khách sẽ thấy hai hàng linh thú voi đá, ngựa đá xếp cân xứng. Bên phải là khu Văn Chỉ thờ Đức Khổng Tử và nhà bia lưu danh các vị Tiến sĩ, phản ánh truyền thống hiếu học của cư dân địa phương. Hậu cung là nơi linh thiêng nhất, thờ Thừa tướng Lã Gia, Quận công Lê Trung Nghĩa – những nhân vật lịch sử có công với đất nước, cùng Câu Mang Đại Vương và các vị thần linh khác.

Mặc dù trải qua nhiều lần tàn phá do chiến tranh, đình vẫn bảo tồn gần như nguyên vẹn hệ thống cột gỗ, mái ngói, ngai thờ và nhiều đồ thờ tự cổ. Năm 2004, UBND tỉnh Ninh Bình công nhận Đình Cam Giá là di tích lịch sử cấp tỉnh. Đình còn lưu giữ 6 đạo sắc phong từ các triều đại, trong đó có sắc phong năm Tự Đức, Khải Định… khẳng định giá trị lịch sử – văn hóa lâu đời.

Lễ hội Kỳ Phúc là một trong những lễ hội truyền thống tiêu biểu mang đậm bản sắc văn hóa làng quê Bắc Bộ, được người dân địa phương gìn giữ và duy trì qua nhiều thế hệ. Không chỉ là dịp sinh hoạt tín ngưỡng cộng đồng, lễ hội còn phản ánh đời sống tinh thần, lòng biết ơn tổ tiên và khát vọng về cuộc sống bình yên, no đủ của người dân vùng quê xưa. Lễ hội được tổ chức thường niên vào ngày 12 tháng 10 âm lịch (thường rơi vào cuối tháng 11 hoặc đầu tháng 12 dương lịch), do chính người dân làng Cam Giá đứng ra tổ chức. Sự kiện này gắn liền với lịch sử hình thành và phát triển của ngôi làng hơn 500 năm tuổi.

Lễ hội mang nhiều ý nghĩa sâu sắc như tưởng nhớ công lao của các bậc tiền nhân có công khai cơ lập làng, bảo vệ quê hương và giữ gìn truyền thống dân tộc. Đồng thời, đây cũng là dịp để người dân cầu mong quốc thái dân an, mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu và cuộc sống ấm no. Bên cạnh yếu tố tâm linh, lễ hội Kỳ Phúc còn đóng vai trò quan trọng trong việc gắn kết cộng đồng, trở thành dịp để con em xa quê trở về sum họp, cùng nhau gìn giữ và lan tỏa các giá trị văn hóa truyền thống của quê hương. Lễ hội cũng phản ánh nét đặc trưng của tín ngưỡng dân gian đa thần ở Việt Nam, kết hợp hài hòa giữa tục thờ thành hoàng làng và tôn vinh các vị anh hùng dân tộc.

Lễ hội Đình Cam Giá được tổ chức một cách công phu và quy củ, kết hợp hài hòa giữa sự trang nghiêm của nghi thức truyền thống và không khí vui tươi, sôi nổi của các hoạt động dân gian. Dưới đây là những nét đặc sắc trong phần lễ và phần hội của sự kiện này:

Phần lễ: Trang trọng và cổ truyền

Mặc dù lễ chính thức diễn ra vào ngày 12/10 Âm lịch, nhưng không khí đã bắt đầu từ chiều và đêm 11/10 với cờ, trống và nghi thức tế lễ linh đình.

• Chuẩn bị: Các xóm trong làng tất bật chuẩn bị đồ cúng lễ (xôi, thủ lợn, trầu, rượu, hoa quả...) kéo dài suốt đêm.
• Lễ rước: Mỗi giáp (xóm) chuẩn bị một kiệu đẹp, sơn son vàng, bên trong đặt lễ vật. Thanh niên nam nữ mặc trang phục chỉnh tề khiêng kiệu, cùng dân xóm rước kiệu, cờ quạt ra đình.
• Nghi lễ chính thức:
  • Chủ tế đọc lại các sắc phong, nêu tiểu sử công đức của các vị thần.
  • Thực hiện các nghi lễ cổ truyền như Lễ Cáo Yết, Lễ Cầu An, Lễ Dâng Hương, Lễ Tất.
  • Tế lễ do 10 cụ cao niên được làng cử ra thực hiện, sau đó là phần tế nam quan, nữ quan của các thôn, xóm.

Phần hội: Hấp dẫn và mang tính cộng đồng 

Phần hội mang tính dân gian và có sức lan tỏa lớn, thu hút đông đảo người dân và du khách tham gia, thể hiện tinh thần đoàn kết:

• Hội thi Xôi Đâm (Nét đặc sắc): Đây là điểm nhấn không thể thiếu.
  • Tối ngày 11/10 Âm lịch, các xóm tập trung tại Nhà văn hóa để tổ chức nấu và đâm xôi. Gạo phải là nếp cái hoa vàng thơm dẻo.
  • Xôi sau khi đâm nhuyễn được đơm vào hai mâm lễ, bên trên mỗi mâm là một thủ lợn. Một lễ cúng tại Nhà Văn hóa, một lễ dâng cúng tại Đình làng vào sáng 12/10.
  • Ban tổ chức chấm điểm, trao giải. Đặc biệt, xôi và thịt sau khi dâng lễ được chia đều cho tất cả các hộ gia đình trong làng, mang ý nghĩa nhận lộc thánh và may mắn.
• Các hoạt động dân gian: Múa rồng, múa lân, hội diễn văn nghệ, cùng các trò chơi dân gian như kéo co, cờ người.

Có thể thấy, sự phân chia rõ ràng nhưng gắn kết giữa phần lễ trang trọng (với Lễ Rước uy nghiêm, nghi thức tế lễ cổ truyền) và phần hội hấp dẫn (nổi bật là Hội thi Xôi Đâm độc đáo và các trò chơi dân gian), đã tạo nên một bức tranh sinh động, vừa giữ gìn truyền thống tôn kính thần linh, tiền nhân, vừa tăng cường sự gắn kết cộng đồng của người dân Cam Giá.

Để có một trải nghiệm trọn vẹn tại Lễ hội Đình Cam Giá, du khách nên lưu ý:

• Trang phục: Mặc trang phục lịch sự, kín đáo (đặc biệt trong phần lễ) để thể hiện sự tôn trọng.
• Tôn trọng nghi thức: Tuân thủ hướng dẫn của ban tổ chức, không chen lấn, gây mất trật tự và thực hiện nghi lễ với lòng thành kính.
• Bảo quản tư trang: Lễ hội thu hút đông người, nên chú ý bảo quản đồ cá nhân cẩn thận.

Lễ hội Đình Cam Giá là một cơ hội tuyệt vời để du khách trong và ngoài nước khám phá những giá trị văn hóa truyền thống đặc sắc, cảm nhận sâu sắc hơn về lịch sử và niềm tự hào của người dân Ninh Bình.

Từ kiến trúc cổ kính hơn năm thế kỷ của Đình Cam Giá – nơi lưu giữ dấu ấn của các bậc công thần và sắc phong triều Nguyễn, đến những nghi thức trang nghiêm cùng phần hội rộn ràng, độc đáo (đặc biệt là Hội thi Xôi Đâm) của Lễ hội Kỳ Phúc, tất cả đã tạo nên một bức tranh văn hóa đa chiều. Lễ hội Đình Cam Giá không chỉ là một sự kiện thường niên, mà còn là sợi chỉ vô hình bền bỉ kết nối quá khứ với hiện tại, duy trì tinh thần tri ân cội nguồn, đoàn kết cộng đồng và lòng tự hào dân tộc của người dân Ninh Bình. Tham gia lễ hội này chính là cách tuyệt vời nhất để du khách cảm nhận trọn vẹn hồn cốt và chiều sâu văn hóa của vùng đất Cố đô ngàn năm.