Nghề đan lát đồ tre Lan Đình: Nét đẹp truân chuyên giữa miền di sản Quảng Trị

Nằm ở phía Bắc huyện Gio Linh, tỉnh Quảng Trị, làng Lan Đình cách trung tâm huyện khoảng 2 km. Ngôi làng được bao bọc bởi những vùng đất giàu tiềm năng: phía Bắc giáp thôn Gia Môn, phía Nam giáp thị trấn Gio Linh, phía Tây giáp Tân Lịch (xã Gio Bình) và phía Đông là dòng sông Cánh Hòm hiền hòa. Với địa hình đồi gò đặc trưng cùng điều kiện tự nhiên thuận lợi cho sự phát triển của tre, nứa, nơi đây từ lâu đã trở thành cái nôi của nghề đan lát thủ công nổi tiếng trong vùng.

Lan Đình là một trong những ngôi làng có lịch sử hình thành lâu đời tại Quảng Trị. Theo các tư liệu lịch sử, làng được khai lập từ khoảng đầu thế kỷ XV trong làn sóng di dân mở cõi về phương Nam của người Việt dưới thời phong kiến Đại Việt. Trong tác phẩm Ô Châu cận lục của Dương Văn An (năm 1555), ngôi làng được ghi nhận với tên gọi Hương Da. Qua từng giai đoạn lịch sử, tên làng cũng có sự thay đổi, từ Hương Đình dưới thời các chúa Nguyễn cho đến Lan Đình từ thời vua Khải Định và được lưu giữ đến ngày nay.

Những cư dân đầu tiên của làng chủ yếu đến từ vùng Thanh Hóa, Nghệ An và Hà Tĩnh, mang theo truyền thống lao động cần cù và tinh thần gắn kết cộng đồng. Các dòng họ lớn như Trần, Nguyễn Văn, Nguyễn Đình đã góp phần xây dựng và phát triển vùng đất này qua nhiều thế hệ. Người có công khai lập làng được hậu thế tôn kính thờ phụng là Ngài Thị Anh Bá Tôn Thần, quê gốc Thanh Hóa.

Trải qua hàng trăm năm hình thành và phát triển, người dân Lan Đình vẫn giữ nếp sống gắn bó với nông nghiệp. Bên cạnh việc trồng lúa và hoa màu, nghề đan lát từ tre, nứa đã sớm xuất hiện như một nghề phụ giúp cải thiện đời sống. Theo dòng thời gian, từ những sản phẩm phục vụ sinh hoạt hằng ngày, nghề đan lát ngày càng khẳng định vai trò quan trọng trong kinh tế địa phương, trở thành nguồn thu nhập chính của nhiều gia đình. Không chỉ đơn thuần là một nghề thủ công, đan lát Lan Đình còn là di sản văn hóa được truyền nối qua nhiều thế hệ, phản ánh sự khéo léo, sáng tạo và sức sống bền bỉ của người dân nơi đây.

Để tạo nên những sản phẩm đan lát bền đẹp, người dân Lan Đình luôn bắt đầu từ khâu lựa chọn nguyên liệu. Tre là chất liệu chủ đạo, gắn bó mật thiết với đời sống và nghề thủ công nơi đây. Nhờ đặc tính dễ trồng, sinh trưởng tốt trên vùng đất đỏ bazan màu mỡ, tre được người dân trồng dọc ven làng, trên các triền đồi cao vừa để giữ đất, chống xói mòn, vừa cung cấp nguồn nguyên liệu ổn định cho làng nghề.

Theo kinh nghiệm của các nghệ nhân, thời điểm thích hợp nhất để khai thác tre là vào khoảng tháng Giêng và tháng Hai âm lịch. Đây là lúc cây tre ít bị mối mọt xâm hại, chất lượng tốt nhất để chế tác. Những cây tre được chọn phải có thân thẳng, đốt dài, mắt thưa và đủ độ già nhằm đảm bảo độ dẻo dai, bền chắc cho sản phẩm. Tùy theo đặc tính của từng loại tre mà người thợ sẽ sử dụng cho những sản phẩm khác nhau. Tre lồ ô với đốt dài, ít mắt thường được dùng để làm sàng, dần, trẹt hay nẽn. Trong khi đó, tre già có phần ruột đặc, đốt dày và độ cứng cao lại thích hợp để đan những chiếc thúng chắc chắn, chịu lực tốt.

Từ những thân tre mộc mạc, người thợ Lan Đình phải trải qua nhiều công đoạn công phu để tạo nên một sản phẩm hoàn chỉnh. Đầu tiên là chẻ nan, khi thân tre được cưa thành từng đoạn rồi tách thành các nan lớn nhỏ tùy theo yêu cầu của từng loại sản phẩm. Người thợ phải phân biệt rõ phần cật và phần ruột để tận dụng tối đa đặc tính của vật liệu. Tiếp đến là công đoạn vót nan, đòi hỏi sự khéo léo và tỉ mỉ. Những nan tre được chuốt nhẵn bằng tay cho đều và bóng đẹp, sau đó đem phơi nắng hoặc hong lửa để tăng độ bền. Khi nguyên liệu đã sẵn sàng, người thợ bắt đầu bước vào công đoạn quan trọng nhất là đan. Từng nan tre được đan kết từ phần đáy rồi mở rộng dần lên thân sản phẩm. Những kỹ thuật đan truyền thống như lồng một, lồng hai, lồng thia hay đặc biệt là lồng thúng – kiểu đan khó nhất – đều đòi hỏi kinh nghiệm và sự chính xác cao.

Sau khi hoàn thiện phần thân, sản phẩm được đát bằng những nan nhỏ chạy quanh bề mặt nhằm gia tăng độ cứng và tạo tính thẩm mỹ. Công đoạn lận hay nẹp vành tiếp theo được xem là thử thách lớn đối với người thợ bởi cần sức khỏe, sự khéo léo để tạo nên những đường vành chắc chắn, cân đối. Cuối cùng là bước nức, sử dụng dây mây hoặc sợi cước để cố định các mối nối. Những sản phẩm chịu lực thường được nức thắt kỹ hơn nhằm tăng độ bền trong quá trình sử dụng.

Mỗi chiếc thúng, chiếc rổ hay chiếc sàng của làng Lan Đình không chỉ là một vật dụng quen thuộc trong đời sống mà còn là kết tinh của sự cần mẫn, tài hoa và kinh nghiệm được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác. Trong từng nan tre đan xen là câu chuyện về một làng nghề đã bền bỉ tồn tại suốt hàng trăm năm, gìn giữ nét đẹp thủ công truyền thống giữa dòng chảy không ngừng của thời đại.

Từ những thân tre, cây nứa bình dị của làng quê, người thợ Lan Đình đã khéo léo tạo nên hàng trăm sản phẩm phục vụ đời sống thường nhật và đáp ứng nhu cầu của thị trường hiện đại. Mỗi sản phẩm không chỉ mang giá trị sử dụng mà còn chứa đựng nét đẹp văn hóa và tinh thần lao động cần cù của người dân địa phương.

Trong sinh hoạt gia đình, các sản phẩm như rổ, rá, trẹt, gàu, kiềng hay nôi tre từ lâu đã trở thành những vật dụng quen thuộc, gắn bó với nhiều thế hệ người Việt. Đối với hoạt động đánh bắt thủy sản, người dân còn chế tác các dụng cụ truyền thống như oi, nò, nơm, góp phần lưu giữ những phương thức mưu sinh đặc trưng của vùng nông thôn.

Lĩnh vực sản xuất nông nghiệp cũng ghi đậm dấu ấn của nghề đan lát Lan Đình với các sản phẩm như thúng, mủng, dần, sàng, nẽn và nôống. Những vật dụng này không chỉ bền chắc mà còn hỗ trợ hiệu quả cho các công việc đồng áng, thu hoạch và bảo quản nông sản.

Bên cạnh các sản phẩm truyền thống, những năm gần đây, người thợ Lan Đình đã không ngừng sáng tạo để cho ra đời nhiều mặt hàng mây tre mỹ nghệ có tính thẩm mỹ cao như chậu mây, bát mây, đĩa mây, giỏ mây và các sản phẩm trang trí nội thất. Với thiết kế mộc mạc nhưng tinh tế, các sản phẩm này ngày càng được người tiêu dùng ưa chuộng, đặc biệt trong xu hướng sống xanh và sử dụng vật liệu tự nhiên.

Điểm đặc biệt làm nên giá trị của sản phẩm đan lát Lan Đình là toàn bộ quá trình sản xuất đều được thực hiện bằng phương pháp thủ công truyền thống. Không sử dụng hóa chất độc hại, các sản phẩm giữ nguyên vẻ đẹp tự nhiên của tre nứa, an toàn cho sức khỏe người dùng và thân thiện với môi trường. Sự bền bỉ, mộc mạc và gần gũi ấy đã giúp những sản phẩm của làng nghề trở thành một phần quen thuộc trong đời sống nông thôn Việt Nam, đồng thời góp phần lan tỏa giá trị của nghề thủ công truyền thống trong xã hội hiện đại.

Để khám phá và trải nghiệm trực tiếp những tinh hoa của nghề đan lát, cũng như hiểu sâu hơn về lịch sử và văn hóa độc đáo của làng Lan Đình, Sovaba Travel hân hạnh mang đến những tour du lịch Quảng Trị đầy hấp dẫn. Đây là cơ hội tuyệt vời để du khách không chỉ chiêm ngưỡng những di tích lịch sử hào hùng mà còn đắm mình vào không gian văn hóa đậm đà bản sắc, tận mắt chứng kiến đôi bàn tay tài hoa của người nghệ nhân Lan Đình tạo nên những sản phẩm tre đầy tâm huyết. Hãy cùng Sovaba Travel góp phần gìn giữ và lan tỏa vẻ đẹp truyền thống này, để những giá trị văn hóa quý báu của Lan Đình mãi mãi được phát huy và vươn xa hơn nữa!