Nghề đi lùi ở Quảng Bình - Nghề độc đáo giữa dòng Sông Gianh

Chẳng ai nhớ rõ nghề đi lùi này có từ khi nào. Ngay cả những bậc cao niên trong làng cũng chỉ nhớ mang máng từ thuở nhỏ đã theo cha mẹ ra biển, chia nhau mỗi người một vùng rồi lặng lẽ ngâm mình trong nước, kéo từng lượt cát dưới làn nước trong xanh. Mỗi lần kéo cào lại làm lộ ra những con ngao biển nhỏ, ghẹ con, ốc biển và cả vài chú sao biển, những món quà của biển cả dành cho những người con miền biển mặn mòi.  

Nghề này không giàu, nhưng giúp họ có thêm thu nhập để ổn định cuộc sống, lo cho con cái học hành. Những cư dân nghèo ven sông Gianh như Phù Hóa, Quảng Tiên, Quảng Trung hay vùng biển Quảng Phú, Quảng Đông, Bảo Ninh vẫn ngày ngày dầm mình trong nước, đi tới đi lui giữa cái nắng gắt hay những cơn mưa rào bất chợt.  

Giữa trưa nắng gay gắt, đôi khi nghe vọng lại tiếng cười đùa của họ, pha lẫn trong tiếng sóng biển rì rào. Họ tránh chỗ du khách tắm biển, tìm đến những vùng cát vắng lặng mà theo kinh nghiệm là dễ có "lộc biển". Có khi chỉ là sự may rủi, nhưng với họ, biển vẫn luôn là nguồn sống, là người bạn đồng hành từ bao đời nay.  

Dụng cụ để đi lùi cũng chẳng có gì phức tạp, chỉ là một chiếc cào chừng 1m2 và một cái trân (sàng) để gạn cát được hàn lại bằng mối hàn. Đặt cái cào ngang ngang mặt biển, từng nhát kéo lùi lại đầy cần mẫn. Mấy thứ thô sơ ấy thôi nhưng là "cần câu cơm" của bao gia đình, gắn bó như máu thịt với người dân miền biển.  

Nghề cào ngao này phụ thuộc nhiều vào con nước. Nước lớn, sóng to thì chẳng thể cào được, mà nước rút quá thì cũng không còn ngao. Đặt cái cào sao cho vừa tầm cũng là sự tinh tế, sâu quá thì cát nặng, kéo chẳng nổi; mà nông quá thì chẳng thấy ngao đâu. Mấy chiếc nón lá úp mặt xuống mặt biển, những dáng người còng lưng hì hục cào từng nhát cát, vừa đi thụt lùi vừa kéo lê cào, nhấc lên lại phải cúi khom sàng lọc. Những đôi tay rắn rỏi, làn da bánh mật sạm màu nắng gió, đôi chân nhăn mềm do ngâm nước, tất cả gói gọn trong hình ảnh những ngư dân cần cù nơi miền biển.  

Mặt trời lên cao, nắng càng gay gắt, mồ hôi rịn ra, thấm vào nước biển mặn mòi. Họ tụ lại, kiểm đếm những con ngao nhỏ xíu vừa cào được, lọc bỏ những vỏ ốc, thả về biển những chú ghẹ con còn bé tí và vài chú sao biển giãy giụa. Nghề này không quen thì dễ bị cảm nắng, nước ăn chân tay thành vết loang lổ, nhưng người dân vẫn kiên nhẫn bám trụ, vì đó là kế sinh nhai, là nguồn sống của cả gia đình.  

Cứ thế, những bước chân lùi trên cát trắng, trên dòng nước trong xanh, vẫn cần mẫn đi, như bờ biển hiền hòa chảy mãi, nuôi dưỡng bao thế hệ dân chài bình dị, kiên cường.

Thành quả quý giá nhất của nghề đi thụt lùi chính là chắt chắt (hay ngao nhỏ) loài nhuyễn thể nổi tiếng của vùng sông Gianh. Chắt chắt có thịt ngọt, béo, giàu dinh dưỡng và thường xuất hiện nhiều sau những cơn mưa lớn, khi dòng nước ngọt từ thượng nguồn hòa quyện với nước lợ vùng cửa sông.

Sau khi thu hoạch, chắt chắt được người dân ngâm cho nhả hết cát, rửa sạch rồi chế biến thành nhiều món ăn đậm hương vị quê nhà như chắt chắt xào, canh chắt chắt, cháo chắt chắt, mắm chắt chắt hay đơn giản là luộc để giữ trọn vị ngọt tự nhiên. Không chỉ là nguồn thu nhập của người dân ven sông, chắt chắt còn là một đặc sản quen thuộc trong bữa cơm gia đình, các chợ địa phương và quán ăn dân dã. Món quà bình dị từ dòng sông Gianh đã góp phần làm nên nét đặc sắc của ẩm thực Quảng Bình, để lại ấn tượng khó quên trong lòng mỗi du khách.

Dù không mang lại thu nhập cao, nghề đi thụt lùi vẫn là nguồn sinh kế bền bỉ của nhiều gia đình ven sông Gianh. Hơn cả một công việc mưu sinh, nghề còn phản ánh đức tính cần cù, sự kiên cường và khả năng thích nghi của người dân Quảng Bình, những con người đã gắn bó với dòng sông và con nước qua nhiều thế hệ.

Tuy nhiên, trước sự đổi thay của cuộc sống hiện đại, nghề truyền thống này đang đứng trước không ít thách thức. Thu nhập phụ thuộc vào thời tiết và con nước, nguồn lợi thủy sản ngày càng giảm do tác động của môi trường và hoạt động khai thác cơ giới, trong khi tính chất lao động nặng nhọc khiến lớp trẻ ít còn mặn mà nối nghề của cha ông.

Không chỉ có giá trị kinh tế, nghề đi thụt lùi còn là một phần ký ức văn hóa của vùng sông Gianh – dòng sông từng ghi dấu nhiều trang sử của đất nước và là biểu tượng của vùng quê Quảng Bình. Giữ gìn nghề truyền thống cũng chính là gìn giữ một nét đẹp lao động bình dị, góp phần bảo tồn bản sắc văn hóa và câu chuyện mưu sinh đã bền bỉ tồn tại cùng thời gian.

Giữa nhịp sống hiện đại, khi nhiều nghề truyền thống dần lùi vào quá khứ, nghề đi lùi trên sông Gianh vẫn bền bỉ tồn tại như một minh chứng sống động cho sự gắn bó giữa con người với thiên nhiên. Những bước chân lùi trên bãi bồi không chỉ là cách mưu sinh, mà còn là biểu tượng của sự cần cù, ý chí vượt khó và tình yêu sâu nặng của người dân Quảng Bình dành cho dòng sông đã nuôi dưỡng biết bao thế hệ. Nếu có dịp đến Quảng Bình, hãy một lần dừng chân bên dòng sông Gianh khi thủy triều rút. Hình ảnh những người lao động lặng lẽ bước lùi giữa bãi cát sẽ giúp bạn cảm nhận rõ hơn vẻ đẹp bình dị của vùng đất này, nơi mỗi nghề truyền thống đều mang trong mình một câu chuyện đáng trân trọng, góp phần tạo nên bản sắc riêng của Quảng Bình hôm nay.