Về trang chủ

Nghề làm vôi và giấy Phổ Lại ở Cam Lộ: Nơi lưu giữ bí quyết nghề giấy cổ truyền và hồn quê Quảng Trị

Miền Trung

Quảng Trị

Sovaba.travel

Cập nhật: 04/06/2026

1. Làng nghề Phổ Lại ở Cam Lộ Quảng Trị có gì đặc biệt?

Phổ Lại nằm bên bờ nam Hói Sòng, thuộc xã Cam An, huyện Cam Lộ (Quảng Trị), là một vùng đất có vị trí giao thoa thuận lợi giữa hệ thống đường thủy như Hói Sòng, sông Hiếu và tuyến đường bộ Thiên Lý xưa. Chính lợi thế này đã tạo điều kiện để Phổ Lại sớm hình thành và phát triển các hoạt động giao thương, thủ công và buôn bán hàng hóa truyền thống. Từ lâu, làng nổi tiếng với hai nghề thủ công đặc trưng là làm giấy bổi (giấy dó thủ công)nghề tôi vôi. Trong đó, nghề tôi vôi vẫn được duy trì ở quy mô nhỏ, phục vụ nhu cầu xây dựng truyền thống và đời sống địa phương. Ngược lại, nghề làm giấy từng rất phát triển nhưng đã dần mai một sau năm 1975, tuy nhiên vẫn còn in đậm dấu ấn trong ký ức cộng đồng qua địa danh quen thuộc “Cầu Phường Giấy”.

Những tờ giấy được hoàn thiện dưới bàn tay của các nghệ nhân làng nghề
Ảnh: Những tờ giấy được hoàn thiện dưới bàn tay của các nghệ nhân làng nghề

Dù hình thành muộn hơn so với nhiều làng cổ khác ở Cam Lộ, Phổ Lại từng nhanh chóng trở thành một điểm sản xuất hàng hóa quan trọng của khu vực. Các sản phẩm như giấy và vôi không chỉ đáp ứng nhu cầu tự cung tự cấp mà còn được trao đổi, buôn bán tại những phiên chợ lớn như chợ Sòng và chợ Phiên – vốn là trung tâm thương mại sầm uất của Quảng Trị xưa. Ngày nay, làng vẫn giữ được nét yên bình đặc trưng của vùng quê Bắc Trung Bộ với hình ảnh cánh đồng lúa, giếng nước, cây đa và nhịp sống lao động thủ công mộc mạc.

Bên cạnh giá trị kinh tế, Phổ Lại còn nổi bật bởi sự gắn kết cộng đồng bền chặt. Người dân nơi đây không chỉ gìn giữ nghề truyền thống mà còn bảo tồn phong tục, tập quán của tổ tiên, trong đó có nhiều dòng họ gốc từ Tuy Lộc (Quảng Bình). Tất cả tạo nên một Phổ Lại giàu bản sắc, là minh chứng sống động cho tinh thần cần cù, sáng tạo và khả năng thích ứng mạnh mẽ của người dân Quảng Trị qua nhiều thế hệ.

Nghề làm giấy truyền thống Phổ Lại
Ảnh: Nghề làm giấy truyền thống Phổ Lại

2. Lịch sử hình thành nghề làm vôi và giấy Phổ Lại truyền thống

Làng Phổ Lại được hình thành vào khoảng giữa thế kỷ XVI, do dòng họ Nguyễn gốc Hải Dương vào khai khẩn và lập cư. Ban đầu, khu vực này mang tên Tuy An (nằm phía Bắc Hói Sòng), sau đó được sáp nhập vào địa danh Phổ Lại nhưng vẫn duy trì những nét phong tục và tập quán riêng biệt của cộng đồng cư dân ban đầu. Nghề làm giấy tại Phổ Lại có nguồn gốc từ những lưu dân làng Tuy Lộc (Quảng Bình) di cư vào vùng đất này. Họ mang theo kỹ thuật sản xuất giấy bổi từ vỏ cây dó – một nghề thủ công truyền thống phổ biến trong xã hội Việt Nam xưa. Nhờ lợi thế vị trí gần nguồn nguyên liệu phong phú từ rừng Trường Sơn, nơi đồng bào Bru – Vân Kiều và Tà Ôi cung cấp vỏ cây dó, nghề làm giấy nhanh chóng phát triển và trở thành sinh kế quan trọng của người dân địa phương.

Song hành với đó là nghề tôi vôi, được hình thành dựa trên nguồn đá vôi sẵn có tại khu vực và kỹ thuật nung thủ công truyền thống. Hai nghề này gắn bó chặt chẽ với đời sống nông nghiệp, từng trở thành nguồn thu nhập chính của nhiều hộ gia đình trong làng. Theo thời gian, nghề làm giấy dần mai một, nhưng nghề vôi vẫn được duy trì đến ngày nay, góp phần ổn định kinh tế địa phương. Phổ Lại cũng từng là một mắt xích quan trọng trong hệ thống làng nghề đa dạng của Cam Lộ, kết nối với các làng nghề lân cận như Cẩm Thạch (làm bún), nghề hàng mã và đúc đồng truyền thống. Trải qua nhiều biến động của lịch sử, chiến tranh và quá trình chuyển đổi kinh tế – xã hội, Phổ Lại vẫn giữ được “hồn cốt” của làng nghề xưa, trở thành biểu tượng tiêu biểu cho sức sống bền bỉ của văn hóa Quảng Trị.

Nguyên liệu làm giấy được tuyển chọn kỹ lưỡng
Ảnh: Nguyên liệu làm giấy được tuyển chọn kỹ lưỡng

3. Quy trình làm giấy Phổ Lại thủ công truyền thống

Quy trình làm giấy Phổ Lại đòi hỏi sự công phu, tỉ mỉ qua nhiều công đoạn, thường kéo dài hàng tuần. Nguyên liệu chính là vỏ cây dó (dó bù hoặc dó niệt) và đôi khi vỏ cây dướng.

  • Chuẩn bị nguyên liệu: Vỏ dó thu mua từ rừng, ngâm nước 2 ngày cho mềm. Sau đó ngâm nước vôi trong, bó lại và nhúng vào nước vôi đặc.
  • Nấu và làm bìa: Đun sôi vỏ trong vạc/nồi lớn 5-7 canh giờ (khoảng 10-14 giờ) đến khi nhừ. Vớt ra rửa sạch. Lột lớp vỏ lụa xanh ngoài (dùng làm giấy moi thô), phần ruột trắng ngâm tiếp nước vôi rồi giã.
  • Giã bột: Công đoạn nặng nhọc, nam giới đảm nhận. Dùng cối gỗ/đá lớn và chày gỗ lim/mít bịt kim loại. Giã đến khi bột tơi, dẻo, quánh. Tiếng chày "căng cụp" vang khắp làng xưa kia.
  • Đãi và pha chế: Đãi sạch cặn bã, ngâm bột với nước sạch. Pha chất dẻo từ vỏ cây bời lời (hoặc ngày nay có thể thay thế) để tạo độ kết dính.
  • Xeo giấy: Phụ nữ khéo léo thực hiện. Dùng khuôn xeo tre/gỗ và liềm xeo (mành tre). Đổ bột vào khuôn, nghiêng đều để tạo lớp mỏng, vớt lên ép nước, hong khô thành tờ giấy.

Giấy Phổ Lại nổi tiếng trắng, mịn, dai nếu dùng vỏ dó tốt và kỹ thuật chuẩn. Có loại giấy viết chữ cao cấp và giấy thô dùng gói hàng, làm quạt, hàng mã. Toàn bộ quy trình thân thiện với môi trường, sử dụng nguyên liệu tự nhiên.

Cổng làng Phổ Lại ở Quảng Trị
Ảnh: Cổng làng Phổ Lại ở Quảng Trị

4. Trải nghiệm tham quan làng nghề Phổ Lại Quảng Trị

Đến với làng nghề Phổ Lại, du khách sẽ có cơ hội bước vào một không gian văn hóa truyền thống còn lưu giữ nhiều dấu ấn thủ công xưa, nơi nhịp sống làng quê hòa quyện cùng những nghề cổ truyền đã tồn tại qua nhiều thế hệ.

Trong hành trình khám phá, du khách có thể:

  • Quan sát quy trình sản xuất thực tế: Ghé thăm các hộ gia đình vẫn duy trì nghề tôi vôi, tìm hiểu công đoạn nung lò, nghiền vôi thủ công; đồng thời khám phá những dấu tích còn lại của nghề làm giấy truyền thống.
  • Tương tác cùng người dân địa phương: Lắng nghe những câu chuyện về nghề từ các nghệ nhân lớn tuổi, tìm hiểu kỹ thuật dân gian như giã bột hay xeo giấy ở mức cơ bản.
  • Khám phá không gian làng quê: Dạo bước ven Hói Sòng, tham quan Cầu Phường Giấy và các công trình tín ngưỡng như đình, chùa trong làng; đồng thời thưởng thức ẩm thực dân dã tại khu vực lân cận như bún Cẩm Thạch.
  • Mua sắm sản phẩm địa phương: Lựa chọn các sản phẩm vôi truyền thống hoặc quà lưu niệm thủ công từ các làng nghề lân cận làm kỷ niệm.

Với không gian yên bình, con người hiếu khách và giá trị văn hóa đậm nét, Phổ Lại là điểm đến lý tưởng cho các tour trải nghiệm làng nghề, đặc biệt phù hợp với hoạt động giáo dục, tìm hiểu di sản thủ công truyền thống dành cho học sinh và du khách yêu văn hóa bản địa.

Tiếp tục gìn giữ và phát huy truyền thống làng nghề
Ảnh: Tiếp tục gìn giữ và phát huy truyền thống làng nghề

Nghề làm giấy và tôi vôi tại làng Phổ Lại không chỉ là câu chuyện về những sản phẩm thủ công, mà còn là bản sắc văn hóa, là ký ức về một thời kỳ phát triển sôi động của Quảng Trị. Dù thời gian có làm mai một một vài nghề, nhưng tinh thần cần cù, sáng tạo và lòng yêu nghề vẫn luôn chảy trong huyết quản của người dân nơi đây. 

Việc gìn giữ và phát huy những giá trị truyền thống này không chỉ là trách nhiệm của cộng đồng mà còn là cơ hội để thế hệ mai sau hiểu rõ hơn về cội nguồn và bản sắc của mình. Hy vọng rằng, những câu chuyện về làng nghề Phổ Lại sẽ tiếp tục được kể, được lan tỏa, có thể thông qua những hành trình khám phá văn hóa cùng Sovaba Travel, để di sản quý giá này mãi mãi trường tồn cùng thời gian.

Đang tải...

Điểm đến nổi bật