Nhà tù Lao Bảo – Chứng tích lịch sử giữa đại ngàn Quảng Trị

Nhà tù Lao Bảo tọa lạc tại khóm Duy Tân, thị trấn Lao Bảo, huyện Hướng Hóa, tỉnh Quảng Trị, Việt Nam. Với tọa độ địa lý khoảng 16°36′42,3″B 106°35′15,2″Đ, di tích này nằm ở cuối đường Lê Thế Tiết, cách Quốc lộ 9 khoảng 2 km về phía Nam. Từ thành phố Đông Hà, bạn phải di chuyển khoảng 80 km về phía Tây, và từ Khe Sanh chỉ khoảng 22 km. Khu vực này thuộc thung lũng biên giới, giáp sông Sê Pôn ở phía Tây, con sông phân cách Việt Nam và Lào và bao quanh bởi núi đá cao chót vót ở phía Đông, cùng đồn Trấn Cao thời nhà Nguyễn ở phía Bắc. Ngày nay, Nhà tù Lao Bảo là di tích lịch sử quốc gia, dễ dàng tiếp cận qua đường bộ, phù hợp cho du khách yêu thích du lịch lịch sử Quảng Trị.

Lịch sử Nhà tù Lao Bảo bắt đầu từ năm 1908, khi thực dân Pháp xây dựng để giam cầm "Quốc Sự Phạm" – những tù nhân chính trị miền Trung chống Pháp. Ban đầu chỉ có hai dãy nhà lao A và B, bán kiên cố bằng tre gỗ trát đất, lợp ngói. Đến giai đoạn 1929-1931, sau cao trào Xô Viết Nghệ Tĩnh, nhà tù được mở rộng để giam thêm tù cộng sản, với các lao C, D và hầm E kiên cố hơn. Trong Chiến tranh Đông Dương (1946-1954), nơi đây tiếp tục giam cầm hàng ngàn tù nhân yêu nước. Đến Chiến tranh Việt Nam, năm 1967, nhà tù bị Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền Nam Việt Nam biến thành cơ sở cách mạng trong Chiến dịch Đường 9 - Khe Sanh, sau đó bị Mỹ ném bom phá hủy phần lớn. Sau năm 1975, Nhà tù Lao Bảo được công nhận di tích lịch sử quốc gia vào ngày 25/1/1991, với các công trình tưởng niệm như đài chứng tích, đàn âm hồn và tượng đài được xây dựng từ năm 1995-2000. Tuy nhiên, đến nay, di tích đang xuống cấp nghiêm trọng, cần trùng tu khẩn cấp.

Cấu trúc Nhà tù Lao Bảo được thiết kế để tối đa hóa sự cô lập và kiểm soát. Khu vực chính rộng 0,1 km², bao gồm năm nhà giam (batimăng A, B, C, D, E), nhà bếp, tháp lọc nước, nhà vệ sinh, nhà hành xác (tra tấn), nhà cai ngục, trại lính, xưởng thủ công (mộc, thêu, rèn) và bưu điện. Lao A và B ban đầu dài 15m, rộng 5m, cao 2m, tường đất kín mít, tối om như hầm, với sàn gỗ cho 60 tù nhân và cùm lớn ở cuối phòng. Lao C và D (xây 1931-1932) kiên cố hơn: dài 30m, rộng 6m, tường đá mái tôn, sàn bê tông, giam 180 tù nhân; kèm 13 buồng biệt giam rộng 1m x 2,14m. Hầm E (casô) sâu dưới đất, tường xi măng cốt thép dày 1m, không cửa sổ, chỉ lỗ thông hơi nhỏ, dành cho tù chính trị. 

Toàn bộ bao quanh tường thành cao 3,5m với lô cốt, hàng rào tre và cột xi măng. Kiến trúc đặc trưng: tường cao 5m không cửa sổ, hiên chìa ra 2,5m với song sắt, cho phép lính gác quan sát mà tù nhân chỉ thấy trời qua cửa sổ cao. Ngày nay, di tích còn giữ một số tàn tích như nền móng và tượng đài.

Chế độ giam cầm tại Nhà tù Lao Bảo được ví như "địa ngục trần gian" với sự tàn bạo thời Trung cổ. Tù nhân mới đến bị lục soát, cạo đầu bằng dao cùn, đóng gông xiềng sắt (còng cổ, chân và xích nối). Họ chỉ được phát hai bộ quần áo xanh kém chất lượng/năm, một chăn và chiếu. 

• Ăn uống thảm hại: bát gỗ cho cơm, ô đồng rỉ độc cho canh, gạo mục mắm thối, không khiếu nại. 
• Lao động khổ sai: đập đá mở đường 9, đốn gỗ, trồng rau, làm thủ công dưới sự canh gác nghiêm ngặt (hai tù một lính, cách 5m, không nói chuyện). 
• Tra tấn: cùm chân, xiềng xích, đánh đập, cấm đọc sách, liên lạc gia đình. Vệ sinh tồi tệ: dùng ống tre qua cùm. 
• Y tế sơ sài: chỉ ký ninh nước hàng tuần, dẫn đến nhiều bệnh tật và tử vong. 

Từ 1908 đến 1945, hàng ngàn tù nhân bị giam, trên 350 tù chính trị chết vì tra tấn. Tù nhân đấu tranh liên tục để đòi quyền sống cơ bản.

Trong lịch sử đấu tranh cách mạng, Nhà tù Lao Bảo từng là nơi giam giữ nhiều lãnh tụ và chiến sĩ yêu nước, những người sau này trở thành cán bộ cao cấp của Đảng và Nhà nước, để lại dấu ấn sâu đậm trong phong trào cách mạng Việt Nam. Tiêu biểu có thể kể đến:

• Nguyễn Chí Thanh: Đại tướng Quân đội Nhân dân Việt Nam, bị giam trong những năm 1930, sau vượt ngục và lãnh đạo cách mạng.
• Tố Hữu: Nhà thơ cách mạng, bị giam từ 1939-1942, sáng tác nhiều tác phẩm ở đây.
• Lê Thế Tiết: Lãnh đạo Đảng ở Quảng Trị, hy sinh năm 1940 do tra tấn.
• Trần Hữu Dục: Nhà cách mạng miền Trung, bị giam 1929-1931.
• Trần Hoành, Lê Thế Hiếu, Trần Ngang, Đoàn Lân: Các đảng viên cộng sản chống Pháp.
• Ngoài ra, có cả tù nhân Lào và những người yêu nước theo phong trào Cần Vương như Hồ Bá Kiện (chỉ huy bạo động 1915).

Dù phải đối mặt với điều kiện giam cầm khắc nghiệt, những con người ấy không chỉ chịu đựng mà còn tổ chức, lãnh đạo các phong trào đấu tranh ngay trong nhà tù, biến Lao Bảo thành một “trường học cách mạng”, nơi hun đúc ý chí và niềm tin cho thắng lợi của cách mạng Việt Nam sau này.

Bước vào nhà tù Lao Bảo, điều đầu tiên chúng ta sẽ nhìn thấy là hàng chục cây vông đồng cổ thụ, gai góc, gần trăm năm tuổi che mát cả vùng khuôn viên rộng lớn. Những thân cây đầy gai nhọn này là nơi thực dân Pháp tra tấn, phạt tù nhân bằng cách lột áo quần bắt ôm hoặc trèo. Vì thế, cây vông đồng được xem là nhân chứng cho những tội ác man rợ của thực dân Pháp gieo xuống đất này.

Phía bên phải, gần những cây vông đồng cổ thụ, là cụm Tượng đài kỷ niệm Lao Bảo do nhà điêu khắc Phạm Văn Hạng thực hiện năm 1999. Tượng đài mang ý nghĩa xoa dịu những đau thương, mất mát từng diễn ra ở nơi đây, nhưng trên hết là ca ngợi ý chí gang thép, tinh thần đấu tranh của những tù nhân. Khởi đầu cụm tượng đài là hình ảnh những sĩ phu yêu nước, tiếp đến là những chiến sĩ Cộng sản. Dù trong chế độ tù đày, xiềng xích, họ vẫn toát lên được tinh thần, khí phách hiên ngang, ngẩng cao đầu trước thực dân.

Hình ảnh những nắm tay giơ cao như giữ vững lời thề kiên trung, ý chí kiên định, vượt qua mọi khổ lao xiềng xích, gông cùm. Phía dưới những nắm tay là bốn câu thơ của nhà thơ Tố Hữu viết vào tháng 6/1938:

“…Cho tôi hưởng tinh thần hăng chiến đấu 

Cho da tôi dày dạn với ngày mai 

Cho tôi hiến đến cuối cùng suối máu 

Để nhuộm hồng bao cảnh xám bi ai!”

Bài thơ "Lao Bảo" này được nhà thơ viết trong một lần đi thăm người anh làm ở bưu điện Lào khi đi ngang qua nhà tù Lao Bảo, cảm thông trước sự thống khổ của những tù nhân bị đày ải ở nơi đây. Nhưng chính nhà thơ Tố Hữu lại không ngờ được bản thân bị đày đến nhà tù này vào tháng 9/1940.

Ngày nay, Nhà tù Lao Bảo đã được công nhận là Di tích Quốc gia đặc biệt. Các hạng mục của nhà tù đã được trùng tu, bảo tồn và tôn tạo, giúp du khách có thể hình dung rõ nét về sự khắc nghiệt của chốn lao tù và tinh thần quật cường của những người chiến sĩ cách mạng.

Khi đến tham quan, du khách có thể:

• Tham quan các khu giam giữ, xà lim, nhà bếp, giếng nước...
• Xem các hiện vật, hình ảnh tái hiện cuộc sống và đấu tranh của tù nhân.
• Nghe thuyết minh về lịch sử và các câu chuyện cảm động về sự hy sinh và ý chí kiên cường.
• Cảm nhận không khí linh thiêng, trầm mặc của một chứng tích lịch sử.

Để chuyến tham quan được trọn vẹn, du khách nên lựa chọn thời điểm mùa khô để thuận tiện di chuyển, chuẩn bị trang phục thoải mái, lịch sự và đừng quên mang theo nước uống, mũ nón.

Nhà tù Lao Bảo không chỉ là một địa danh trên bản đồ lịch sử, mà còn là biểu tượng bất diệt của lòng yêu nước, sự hy sinh và ý chí kiên cường của dân tộc Việt Nam trong hành trình giành lại độc lập tự do. Giữa đại ngàn Trường Sơn hoang vu và khắc nghiệt, những chiến sĩ cách mạng năm xưa đã biến nơi ngục tù thành trường học cách mạng, biến đau thương thành sức mạnh, biến xiềng xích thành niềm tin son sắt vào ngày mai. Đến với nhà tù Lao Bảo, du khách không chỉ được tìm về nguồn cội lịch sử, mà còn có cơ hội hòa mình vào khung cảnh thiên nhiên hùng vĩ, lắng nghe những câu chuyện thiêng liêng nơi “ngã ba Đông Dương”. Đây chắc chắn sẽ là một hành trình đầy xúc cảm, giúp bạn thêm trân trọng giá trị của hòa bình hôm nay.