Tuyến đường Trường Sơn (đường mòn Hồ Chí Minh) là tuyến vận tải chiến lược quan trọng trong cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước. Từ năm 1959, khi Đoàn 559 (Binh đoàn Trường Sơn) được thành lập, hàng chục nghìn cán bộ, chiến sĩ, thanh niên xung phong đã không quản gian khổ, bom đạn, vượt rừng sâu, suối thẳm để chi viện cho chiến trường miền Nam.
Theo các tài liệu lịch sử, khoảng hơn 20.000 người đã hy sinh trên tuyến đường này và các chiến trường liên quan (bao gồm cả Lào và Campuchia). Sau Hiệp định Paris 1973 và đặc biệt là sau ngày đất nước thống nhất (30/4/1975), nhu cầu quy tập hài cốt các liệt sĩ trở nên cấp thiết.
Ý tưởng xây dựng xuất phát từ Trung tướng Đồng Sĩ Nguyên – Tư lệnh Binh đoàn Trường Sơn. Ông đã đề nghị Đảng, Nhà nước và Quân đội chọn một địa điểm phù hợp để xây dựng nghĩa trang quy mô lớn, tạo "mái nhà chung" cho các anh hùng liệt sĩ. Sau khi khảo sát kỹ lưỡng, đồi Bến Tắt được chọn vì:
- Đây là khu vực gắn bó mật thiết với Binh đoàn Trường Sơn: Năm 1959, trạm dẫn đường đầu tiên nằm gần Khe Hó; năm 1973, đại bản doanh của bộ đội Trường Sơn đặt tại đây.
- Vị trí chiến lược: Nằm cạnh đường Hồ Chí Minh (Quốc lộ 15 ngày nay), gần thượng nguồn sông Bến Hải – ranh giới phân chia đất nước thời chiến tranh.
- Ý nghĩa tâm linh: Nơi đây tượng trưng cho sự gắn kết giữa các liệt sĩ với con đường họ đã hy sinh bảo vệ.
Bộ Chính trị đã thông qua đề xuất này, biến ý tưởng thành công trình quốc gia mang đậm giá trị tri ân và giáo dục truyền thống.
