Thành cổ Quảng Trị được xây dựng năm nào - Quá trình xây dựng và phát triển

Thành cổ Quảng Trị được xây dựng vào năm 1809 dưới thời vua Gia Long của triều Nguyễn. Ban đầu, thành được đắp bằng đất tại phường Tiền Kiên (nay thuộc xã Triệu Thành, huyện Triệu Phong). Đến năm 1809, vua Gia Long ra lệnh dời thành đến vị trí hiện tại bên bờ sông Thạch Hãn, thuộc phường 2, thị xã Quảng Trị. Tuy nhiên, phải đến năm 1837 dưới triều vua Minh Mạng, thành mới được xây dựng hoàn chỉnh bằng gạch nung, kéo dài gần 28 năm xây dựng. Điều này đánh dấu sự chuyển biến từ một công trình đất tạm thời sang một pháo đài kiên cố, phản ánh chiến lược quân sự và hành chính của nhà Nguyễn.

Để hiểu rõ về kiến trúc và ý nghĩa lịch sử của Thành cổ Quảng Trị, chúng ta cần quay ngược về thời điểm khởi công xây dựng, khám phá mục đích ban đầu và những nỗ lực của người xưa trong việc tạo nên công trình này. 

Giai đoạn 1: Quy hoạch và di dời (1809-1832)

Năm 1809, vua Gia Long nhận thấy vị trí Tiền Kiên không còn phù hợp với vai trò trung tâm hành chính và quân sự của tỉnh Quảng Trị. Vì vậy, ông ra lệnh dời dinh lỵ đến xã Thạch Hãn, nằm giữa hai làng Cổ Vưu (sau này là Trí Bưu) và Thạch Hãn. Khu vực này được chọn vì địa thế cao, thuận lợi cho phòng thủ và phát triển kinh tế, văn hóa. Thành được đắp bằng đất, với các công trình hành chính sơ khai, đặt nền móng cho trung tâm chính trị của vùng.

Giai đoạn 2: Xây dựng kiên cố bằng gạch (1837)

Đến thời vua Minh Mạng, triều Nguyễn chú trọng củng cố quốc phòng và phát triển hạ tầng. Năm 1837, Thành cổ Quảng Trị được xây lại bằng gạch nung cỡ lớn, kết dính bằng vôi, mật mía và các phụ gia dân gian. Công trình mang kiến trúc hình vuông theo kiểu Vauban – một phong cách phòng thủ quân sự nổi tiếng, với chu vi hơn 2.000 mét, tường thành cao hơn 4 mét, chân tường dày hơn 12 mét. Thành có bốn cửa chính ở các hướng Đông, Tây, Nam, Bắc, và bốn pháo đài nhô ra ở bốn góc, bao quanh bởi hệ thống hào nước kiên cố.

Giai đoạn 3: Hoàn thiện và vai trò trung tâm (sau 1837)

Sau khi hoàn thiện, Thành cổ Quảng Trị trở thành trung tâm chính trị, kinh tế và văn hóa của tỉnh, kết nối chặt chẽ với kinh thành Huế. Nội thành bao gồm các công trình quan trọng như hành cung, cột cờ, dinh tuần vũ, kho thóc, và nhà lính, được xây dựng theo kiểu nhà rường truyền thống thời Nguyễn. Với vị trí chiến lược, thành không chỉ là pháo đài quân sự mà còn là biểu tượng quyền lực của triều đình, góp phần thúc đẩy sự phát triển của vùng đất Quảng Trị.

Từ khi được xây dựng cho đến ngày nay, Thành cổ Quảng Trị đã trải qua nhiều giai đoạn phát triển và chứng kiến vô số sự kiện lịch sử quan trọng. 

Thời Nguyễn (1802-1945): Thành lũy quân sự và trụ sở hành chính

Trong hơn 160 năm dưới triều Nguyễn, Thành cổ Quảng Trị là trung tâm đầu não của bộ máy chính quyền địa phương. Nơi đây quản lý các hoạt động chính trị, kinh tế, văn hóa, và xã hội của tỉnh. Thành cũng đóng vai trò như một pháo đài phòng thủ, bảo vệ vùng đất giáp ranh với kinh đô Huế.

Thời Pháp thuộc (1929 trở đi): Nhà lao giam cầm cách mạng

Từ năm 1929, thực dân Pháp xây dựng thêm nhà lao trong Thành cổ, biến nơi đây thành nhà tù giam cầm các nhà yêu nước và những người có tư tưởng chống đối. Những bức tường gạch kiên cố từng bảo vệ vùng đất Quảng Trị nay trở thành chứng nhân cho sự đàn áp khốc liệt của chế độ thực dân.

Kháng chiến chống Mỹ cứu nước (1968-1972): Mùa hè đỏ lửa

Thành cổ Quảng Trị trở thành biểu tượng toàn cầu trong cuộc kháng chiến, đặc biệt là qua cuộc chiến 81 ngày đêm năm 1972 (từ 28/6 đến 16/9/1972). Trong chiến dịch "Mùa hè đỏ lửa", Mỹ và quân lực Việt Nam Cộng hòa rải xuống đây hơn 328.000 tấn bom đạn, tương đương sức công phá của 7 quả bom nguyên tử. Tòa thành gần như bị san phẳng, chỉ còn sót lại cửa Đông và vài đoạn tường thành chi chít vết bom đạn. Hàng ngàn chiến sĩ đã hy sinh, máu xương họ thấm vào từng tấc đất, biến nơi đây thành "nghĩa trang không nấm mồ".

Sau chiến tranh: Tôn tạo và tưởng niệm

Trong thập niên 90 của thế kỷ 20, tỉnh Quảng Trị bắt tay vào phục dựng Thành cổ như một di tích lịch sử. Các đoạn tường thành được phục chế, bốn cổng chính được làm lại, và một đài tưởng niệm trung tâm được xây dựng, mô phỏng ngôi mộ tập thể cho các chiến sĩ hy sinh trong 81 ngày đêm. Đài tưởng niệm mang triết lý âm dương, với thiết kế bát giác (bát quái), bốn lối lên (tứ tượng), và mái đình cách điệu, tượng trưng cho sự hòa hợp giữa người sống và người đã khuất.

Từ năm 1997, công cuộc tôn tạo được đẩy mạnh với các công trình như nhà bảo tàng, bia tưởng niệm sinh viên, và khu công viên văn hóa. Ngày nay, Thành cổ Quảng Trị là di tích quốc gia đặc biệt, thu hút hàng ngàn du khách trong và ngoài nước, trở thành "địa chỉ đỏ" giáo dục truyền thống yêu nước.

Thành cổ Quảng Trị trải qua nhiều lần trùng tu do hư hỏng từ chiến tranh và thời gian. Trong thập niên 1990, UBND tỉnh Quảng Trị bắt đầu tôn tạo, phục chế một số đoạn tường thành, làm lại bốn cổng chính và xây đài tưởng niệm trung tâm để ghi dấu trận chiến 81 ngày đêm năm 1972. Gần đây, vào năm 2025, thành đang trải qua giai đoạn tu sửa lớn, bao gồm củng cố tường thành và cải thiện cơ sở hạ tầng để bảo tồn di tích. Các lần mở rộng chủ yếu tập trung vào việc khôi phục hình dáng ban đầu, đồng thời thêm yếu tố hiện đại như bảo tàng và công viên, biến thành trở thành không gian văn hóa mở rộng hơn 25 ha.

Thành cổ Quảng Trị, khởi đầu từ năm 1809 dưới thời vua Gia Long, trải qua gần ba thế kỷ thăng trầm, đã trở thành chứng nhân lịch sử và biểu tượng bất tử của dân tộc Việt Nam. Từ một pháo đài đất đơn sơ đến công trình gạch kiên cố, từ trung tâm hành chính thời Nguyễn đến "nghĩa trang không nấm mồ" trong chiến tranh, tòa thành này không chỉ kể câu chuyện về quá khứ mà còn truyền cảm hứng cho thế hệ hôm nay về lòng yêu nước và khát vọng hòa bình.