Thánh địa Mỹ Sơn: Vẻ đẹp điêu tàn nhưng đầy mê hoặc

Thánh địa Mỹ Sơn tọa lạc tại xã Duy Phú, huyện Duy Xuyên, tỉnh Quảng Nam (nay là thành phố Đà Nẵng). Khu di tích nằm cách trung tâm thành phố Đà Nẵng khoảng 69 km về phía Tây Nam và cách phố cổ Hội An khoảng 40-50 km. Vị trí này nằm trong một thung lũng có đường kính khoảng 2 km, bao quanh bởi dãy núi Trà Kiệu và sông Thu Bồn, tạo nên một khung cảnh thiên nhiên hùng vĩ và dễ dàng phòng thủ. Tọa độ địa lý chính xác là 15°46′B 108°07′Đ, với diện tích lõi 142 ha và vùng đệm 920 ha. Nơi đây không chỉ là trung tâm tôn giáo mà còn là biểu tượng của sự giao thoa văn hóa giữa Ấn Độ và Đông Nam Á.

Từ vị trí này, du khách có thể dễ dàng kết hợp khám phá với các điểm du lịch lân cận như Trà Kiệu hoặc sông Thu Bồn, tạo nên hành trình khám phá đầy thú vị.

Thánh địa Mỹ Sơn bắt đầu được xây dựng từ thế kỷ IV dưới triều vua Bhadravarman I (381-413), ban đầu là một ngôi đền gỗ thờ thần Shiva (dưới hình thức linga). Sau khi bị thiêu hủy bởi hỏa hoạn, vua Sambhuvarman (577-629) đã xây dựng lại bằng gạch vào đầu thế kỷ VII. Từ đó, các triều vua Chăm Pa liên tục bổ sung và mở rộng, với hơn 70 công trình được xây dựng từ thế kỷ VII đến XIII, biến nơi đây thành trung tâm tôn giáo và chính trị của Vương quốc Champa (hay còn gọi là Lâm Ấp, Hoàn Vương, Chiêm Thành).

Mỹ Sơn không chỉ là nơi tổ chức nghi lễ cúng tế, tiếp cận thần linh mà còn là trung tâm văn hóa, tín ngưỡng và nơi chôn cất các vị vua, thầy tu quyền lực. Nó phản ánh sự hưng thịnh của Champa, với ảnh hưởng mạnh mẽ từ Ấn Độ giáo (chủ yếu thờ Shiva), kết hợp với yếu tố bản địa. Sau thế kỷ XV, khi Champa suy vong và Đại Việt tiến vào, khu di tích rơi vào quên lãng cho đến khi được người Pháp phát hiện năm 1885 và nghiên cứu từ 1895. Vai trò văn hóa của Mỹ Sơn trong Chăm Pa là biểu tượng của sự thống nhất bộ tộc, trao đổi văn hóa với Ấn Độ, và là bằng chứng duy nhất về một nền văn minh châu Á đã biến mất, được UNESCO công nhận theo tiêu chuẩn (ii) và (iii)

Kiến trúc tại Thánh địa Mỹ Sơn là sự kết tinh của kỹ thuật xây dựng độc đáo, với các đền tháp làm từ gạch đỏ nung, không vữa, ghép chặt bằng nhựa cây tự nhiên hoặc keo thực vật (như nhựa dầu rái hoặc mật mía), tạo thành khối vững chắc chống chịu thời gian. Mỗi cụm tháp gồm kalan (tháp chính thờ Shiva hoặc linga), mandapa (tiền đình cho lễ vật và múa hát), gopura (tháp cổng hướng Đông), và kosagrha (nhà chứa đồ tế). Tháp có hình chóp vuông, mái ba tầng thu nhỏ dần, tượng trưng cho núi Meru – ngọn núi thiêng trong Ấn Độ giáo.

Các phong cách kiến trúc bao gồm:

• Phong cách cổ (thế kỷ VII-VIII): Như E1, F1, đơn giản với gạch mài chập.
• Phong cách Hòa Lai (cuối VIII-đầu IX): Như A2, C7, ảnh hưởng Ấn Độ mạnh mẽ.
• Phong cách Đồng Dương (cuối IX-đầu X): Như A10, B4, kết hợp Phật giáo.
• Phong cách Mỹ Sơn A1 (thế kỷ X): Kiệt tác như B5, C1, cao vút với trang trí tinh xảo.
• Phong cách Bình Định (cuối XI-đầu XIV): Như B1, G, H, phức tạp hơn.

Kỹ thuật xây dựng vẫn là bí ẩn: gạch nung non nhưng bền, có thể xếp gạch mộc rồi nung toàn bộ tháp, hoặc dùng vữa đất sét rồi nung lại. Đá sa thạch dùng cho trang trí như trụ cửa, lanh tô, đài thờ. Duy nhất có một đền đá cao hơn 30m ở nhóm A, chưa hoàn thành.

Nghệ thuật điêu khắc tại Mỹ Sơn là đỉnh cao của văn hóa Chăm Pa, với phù điêu chạm trực tiếp trên gạch đỏ hoặc sa thạch, miêu tả thần thoại Ấn Độ: linga-yoni (biểu tượng sinh thực), thần Shiva, Vishnu, Brahma, apsara (vũ nữ trời), kinnari (nhạc công nửa người nửa chim), makara (thủy quái), và các họa tiết hoa lá, động vật. Phong cách được chia thành 7 giai đoạn, với Mỹ Sơn đại diện đầy đủ, đặc biệt phong cách A1 là kiệt tác.

Các bảo vật quốc gia như Đài thờ Mỹ Sơn E1 (thế kỷ VII-VIII, phù điêu sinh thực khí và thần thoại), Tượng Shiva C1, Tượng Ganesha E5, thể hiện kỹ thuật tinh tế, hài hòa, mang tính biểu tượng cao. Nghệ thuật này phản ánh sự giao thoa giữa Ấn Độ và bản địa, với mô típ trang trí trên trụ đá, thân tháp, tạo vẻ đẹp sinh động và huyền bí.

Khi tham quan Thánh địa Mỹ Sơn, du khách có thể tiếp cận di sản thông qua nhiều hoạt động và không gian khác nhau, mỗi trải nghiệm đều góp phần làm rõ giá trị lịch sử – văn hóa của quần thể đền tháp:

• Khám phá quần thể đền tháp: Hơn 70 công trình được phân bố thành các nhóm A, B, C, D, E, F, G, H, K, nối với nhau bởi trục đường cổ rộng khoảng 8m dẫn vào khu trung tâm.
• Thưởng thức nghệ thuật Chăm Pa: Xem biểu diễn múa Apsara và âm nhạc dân gian Chăm tại nhà biểu diễn, tái hiện các nghi lễ và sinh hoạt tín ngưỡng cổ xưa.
• Tham quan bảo tàng Mỹ Sơn: Không gian trưng bày rộng 5.400 m², giới thiệu hiện vật sa thạch, bia ký, mô hình đền tháp và tư liệu khảo cổ quan trọng.
• Trải nghiệm lễ hội truyền thống: Tham gia lễ hội Katê (tháng 7 âm lịch) để hòa mình vào các điệu múa nghi lễ, diễn xướng dân gian đặc trưng của người Chăm.
• Di chuyển và khám phá cảnh quan: Lựa chọn xe điện hoặc đi bộ xuyên rừng, kết hợp ngắm cảnh thiên nhiên và chụp ảnh các cụm tháp cổ.
• Thông tin tham quan cơ bản: Vé vào cổng 100.000 VNĐ/người Việt, 150.000 VNĐ/người nước ngoài; mở cửa từ 6h–17h hàng ngày.
• Kết hợp hành trình mở rộng: Có thể nối tour Mỹ Sơn với sông Thu Bồn hoặc các làng nghề truyền thống để trải nghiệm văn hóa địa phương trọn vẹn hơn.

Với hệ thống trải nghiệm đa dạng và không gian giàu chiều sâu lịch sử, Thánh địa Mỹ Sơn mang đến cho du khách cái nhìn toàn diện về di sản Chăm Pa, vượt xa một chuyến tham quan đơn thuần.

Để chuyến tham quan Thánh địa Mỹ Sơn diễn ra thuận lợi và trọn vẹn, việc lựa chọn thời điểm phù hợp đóng vai trò rất quan trọng. Dưới đây là những mốc thời gian lý tưởng mà du khách nên cân nhắc:

• Mùa khô (tháng 2 – tháng 8): Đây là giai đoạn thích hợp nhất để khám phá Mỹ Sơn nhờ thời tiết ổn định, ít mưa, thuận tiện cho việc di chuyển và tham quan ngoài trời.
• Khung giờ tham quan lý tưởng: Dù rơi vào mùa cao điểm du lịch (tháng 1 – tháng 4), nhưng khoảng 6h – 9h sáng vẫn giữ được sự yên tĩnh, giúp du khách cảm nhận rõ nét không gian cổ kính của thánh địa.
• Mùa mưa (tháng 9 – tháng 12): Nên hạn chế ghé thăm trong thời gian này do mưa nhiều, đường trơn trượt và tiềm ẩn nguy cơ ngập lụt, ảnh hưởng đến trải nghiệm tham quan.

Việc chọn đúng thời điểm không chỉ giúp chuyến đi an toàn và thuận tiện hơn, mà còn góp phần làm nổi bật vẻ đẹp trầm mặc, huyền bí của Thánh địa Mỹ Sơn trong từng khoảnh khắc trải nghiệm.

Việc di chuyển đến Thánh địa Mỹ Sơn khá linh hoạt, phù hợp với nhiều điểm xuất phát và ngân sách khác nhau. Dưới đây là các phương án phổ biến mà du khách có thể lựa chọn:

Từ Hội An (40–50 km):

• Xe máy hoặc ô tô theo QL1A – tỉnh lộ 610, thời gian 1–1,5 giờ
• Taxi khứ hồi khoảng 500.000 VNĐ

Từ Đà Nẵng (69 km):

• Xe buýt tuyến 06, thời gian 1,5 giờ, giá 8.000 – 30.000 VNĐ
• Xe máy/ô tô cá nhân theo QL1A – 14B
• Shuttle bus hoặc xe ghép: 200.000 VNĐ/người khứ hồi

Nhìn chung, đường đi thuận tiện và nhiều lựa chọn giúp Thánh địa Mỹ Sơn dễ dàng được đưa vào lịch trình khám phá Hội An – Đà Nẵng trong ngày.

Những đền tháp nhuốm màu phong hóa ở Thánh Địa Mỹ Sơn không còn giữ hình hài nguyên vẹn, nhưng chính sự thiếu vắng ấy lại làm nổi bật chiều sâu của một nền văn minh từng phát triển rực rỡ. Mỹ Sơn hấp dẫn không phải bởi sự hoành tráng, mà bởi khả năng khiến con người chậm lại, suy ngẫm về mối quan hệ giữa thời gian, tín ngưỡng và sáng tạo nghệ thuật. Trong bức tranh di sản Việt Nam, nơi đây giữ vai trò đặc biệt – không chỉ là chứng tích của quá khứ Chăm Pa, mà còn là lời nhắc bền bỉ về giá trị của việc bảo tồn và thấu hiểu những di sản đang âm thầm tồn tại cùng hiện tại.