Tranh làng Sình Huế: Nghệ thuật dân gian tinh tế của xứ Huế

Cách trung tâm thành phố Huế khoảng 9–10 km về phía Đông, làng Sình, tên chữ là Lại Ân, nằm bên dòng sông Hương và lưu giữ một lớp trầm tích văn hóa lâu đời của vùng đất cố đô. Được hình thành từ khoảng thế kỷ XV–XVI, ngôi làng từng nằm trong không gian giao thương sôi động của vùng Hóa Châu, gần những thương cảng và phố thị cổ ven sông. Qua bao biến thiên lịch sử, nơi đây vẫn gìn giữ những phong tục cộng đồng, hội vật truyền thống và đặc biệt là nghề làm tranh dân gian đã có lịch sử hơn 400 năm.

Tên gọi làng Sình thường được lý giải từ đặc điểm vùng đất sình lầy thuở khai khẩn; trong khi đó, tên Lại Ân gắn với cách hiểu về lòng biết ơn, sự tri ân đối với thần linh và tổ tiên. Dấu ấn văn hóa của làng còn hiện diện qua chùa Sùng Hóa và hội vật được tổ chức vào ngày mồng 10 tháng Giêng âm lịch hằng năm. Những sinh hoạt ấy tạo nên bản sắc riêng cho một cộng đồng cư dân gắn bó mật thiết với đời sống tín ngưỡng.

Nổi bật trong di sản của làng là nghề làm tranh mộc bản, được truyền lại qua nhiều thế hệ để phục vụ nhu cầu thờ cúng và các nghi lễ dân gian của người dân xứ Huế. Từ những ván khắc gỗ, giấy in và màu sắc truyền thống, người thợ tạo nên các bức tranh mang ý nghĩa tâm linh sâu sắc. Ngày 12/5/2016, nghề tranh dân gian làng Sình được công nhận là làng nghề truyền thống; đến năm 2019, nơi đây tiếp tục được công nhận là điểm du lịch làng nghề, kết hợp với làng hoa giấy Thanh Tiên. Những dấu mốc ấy góp phần đưa giá trị văn hóa của làng Sình đến gần hơn với du khách, đồng thời mở ra cơ hội gìn giữ nghề tranh trong đời sống đương đại.

Mộc mạc như chính nếp sống người dân xứ Huế, tranh làng Sình được tạo nên từ những bản khắc gỗ, tờ giấy dó và đôi bàn tay khéo léo của người thợ. Trên nền giấy quét điệp ánh lên sắc óng nhẹ, từng đường nét dần hiện ra qua công đoạn in mộc bản, rồi được tô điểm bằng màu sắc thủ công. Đỏ từ rễ cây vang, tím từ quả mồng tơi, vàng từ lá đung, đen từ tro… những gam màu dân dã kết thành vẻ đẹp riêng, tươi sáng mà gần gũi.

Chủ đề tranh gắn bó mật thiết với đời sống tín ngưỡng và ước vọng bình dị của người dân:

• Tranh nhân vật: Hình tượng Bà, ông Táo, ông Đốc, tranh hình nhân thế mạng… gửi gắm mong cầu bình an, che chở và may mắn.

• Tranh đồ vật: Áo quần, giày dép, tiền bạc, cơm gạo… thường dùng trong nghi lễ hóa mã, thể hiện lòng tưởng nhớ người đã khuất.

• Tranh súc vật: Gà, lợn, trâu bò hay 12 con giáp gắn với ước vọng vật nuôi khỏe mạnh, mùa màng thuận lợi.

Ngoài tranh thờ, những bức tranh về hội vật, kéo co, nhạc lễ còn lưu giữ nhịp sống dân gian của làng quê xưa. Ngày nay, nghệ nhân sáng tạo thêm tranh trang trí để gần hơn với đời sống hiện đại, nhưng hồn cốt của tranh làng Sình vẫn nằm trong những nét vẽ chân phương và niềm tin được trao truyền qua bao thế hệ.

Trong đời sống người dân xứ Huế, tranh làng Sình mang theo những ước nguyện bình dị mà sâu xa: cầu gia đình yên ấm, người thân khỏe mạnh, mùa màng tươi tốt, tai ương qua đi. Mỗi bức tranh hiện diện trong những dịp cúng lễ, từ đêm giao thừa, Rằm tháng Giêng, Rằm tháng Bảy đến lễ cúng Bà hay nghi thức cầu an, giải hạn. Qua sắc giấy và nét khắc mộc mạc, người dân gửi gắm niềm tin vào sự chở che của thần linh, tổ tiên, cùng mong cầu cuộc sống thuận hòa.

Dòng tranh này còn phản chiếu sự giao thoa văn hóa trên đất Huế. Kỹ thuật in mộc bản có những nét gần gũi với tranh dân gian miền Bắc, nhưng khi bén rễ ở miền Trung, tranh làng Sình đã mang diện mạo riêng, gắn với tín ngưỡng thờ cúng và phong tục bản địa. Hình tượng trong tranh lưu giữ dấu vết của lễ hội, sinh hoạt và thế giới quan của người xưa.

Không cầu kỳ như tranh cung đình, tranh làng Sình chinh phục người xem bằng vẻ chân phương và bàn tay thủ công của nghệ nhân. Giá trị của dòng tranh nằm ở chỗ nó vẫn hiện diện trong đời sống, nối liền ký ức của nhiều thế hệ. Bởi thế, mỗi bức tranh không đơn thuần là một sản phẩm nghệ thuật dân gian, mà còn là nơi lưu giữ niềm tin, phong tục và hồn cốt văn hóa của người Huế.

Từng có thời gian đứng trước nguy cơ mai một, tranh làng Sình dần tìm lại sức sống nhờ sự bền bỉ của các nghệ nhân và nỗ lực gìn giữ di sản địa phương. Việc được công nhận là làng nghề truyền thống năm 2016, rồi trở thành điểm du lịch vào năm 2019 đã mở thêm cơ hội để nghề tranh tiếp cận công chúng, đồng thời tạo sự gắn kết giữa bảo tồn văn hóa và phát triển du lịch.

• Tận mắt xem nghệ nhân chế tác: Quan sát các công đoạn làm tranh thủ công, từ khắc mộc bản đến tô màu.

• Tự tay in tranh: Tham gia trải nghiệm in tranh mộc bản dưới sự hướng dẫn của nghệ nhân, tạo ra sản phẩm lưu niệm mang dấu ấn cá nhân.

• Tham gia lễ hội vật làng Sình: Diễn ra vào mùng 6 hoặc mùng 10 tháng Giêng âm lịch, lễ hội này là dịp để cảm nhận không khí sôi động và tinh thần đoàn kết của người dân địa phương.

• Thưởng thức ẩm thực Huế: Các món ăn dân dã như cơm hến, bánh bột lọc, bún bò Huế sẽ làm trọn vẹn hành trình khám phá.

Tranh làng Sình Huế không chỉ dừng lại ở một dòng tranh dân gian, mà còn là biểu tượng gắn liền với văn hóa và đời sống tâm linh của người dân xứ Huế. Trải qua hơn 450 năm, những bức tranh mộc mạc với sắc màu tự nhiên vẫn bền bỉ đi cùng thời gian, vượt qua bao biến thiên để khẳng định giá trị trường tồn. Mỗi bức tranh không chỉ mang ý nghĩa thẩm mỹ, mà còn chứa đựng niềm tin, tín ngưỡng và hồn cốt của vùng đất Cố đô. Nếu một ngày đặt chân đến Huế, hãy tìm về làng Sình, nơi mà từng đường nét, từng gam màu chứa đựng sự tinh tế và sức sống bền bỉ của nghệ thuật dân gian Việt Nam.