Nằm trên đỉnh Đèo Ngang – con đèo dài khoảng 6 km, cao gần 250 m so với mực nước biển, Hoành Sơn Quan tọa lạc trên dãy Hoành Sơn, một nhánh của dãy Trường Sơn vươn mình ra biển Đông. Di tích thuộc địa phận thôn Vĩnh Sơn, xã Quảng Đông, huyện Quảng Trạch, tỉnh Quảng Bình, giáp ranh với thị xã Kỳ Anh (Hà Tĩnh). Hoành Sơn Quan được xây dựng vào năm 1833, dưới thời vua Minh Mạng, với mục đích kiểm soát tuyến giao thông Bắc – Nam và đóng vai trò như một pháo đài phòng thủ quan trọng. Công trình được hoàn thành chỉ trong vòng một tháng bởi khoảng 300 binh lính hai tỉnh Quảng Bình – Hà Tĩnh. Kiến trúc gồm cổng thành cao hơn 4 m, hệ thống tường đá dài gần 55 m uốn theo sườn núi, cùng hơn 1.000 bậc thang đá và dấu tích trại lính cổ.

Dãy Hoành Sơn không chỉ là ranh giới tự nhiên mà còn là biểu tượng của sự kiên cường, với gió heo may và cảnh quan thơ mộng từng khơi nguồn cảm hứng cho bài thơ bất hủ "Qua Đèo Ngang bóng xế tà / Cỏ cây chen đá, lá chen hoa" của Bà Huyện Thanh Quan.

Trong thời kỳ kháng chiến chống Pháp và Mỹ, Hoành Sơn Quan trở thành tuyến đường huyết mạch nối Nam - Bắc, là căn cứ địa quan trọng cho quân dân ta. Năm 2002, di tích được công nhận là di tích lịch sử - văn hóa cấp tỉnh bởi Quảng Bình, và sau đó là cấp quốc gia. Đến nay, dù có tranh chấp quản lý giữa hai tỉnh (đang được giải quyết), Hoành Sơn Quan vẫn là minh chứng sống động cho tinh thần bất khuất của dân tộc.

Hoành Sơn Quan, công trình cửa ải do vua Minh Mạng cho xây dựng năm 1833, nằm trên đỉnh Đèo Ngang, ranh giới giữa hai tỉnh Quảng Bình cũ (nay là tỉnh Quảng Trị) và Hà Tĩnh. Theo sách Đại Nam Thực Lục, công trình này được xây dựng bởi 300 binh lính từ cả hai tỉnh, dưới sự giám sát của Thị lang Bộ Công Đo Đoàn Văn Phú. Tuy nhiên, trải qua nhiều biến động lịch sử, Hoành Sơn Quan chưa được quan tâm tu bổ do chưa có sự thống nhất về địa giới và phương thức quản lý giữa hai tỉnh.  

Năm 2002, tỉnh Quảng Bình cũ đã ban hành quyết định xếp hạng Hoành Sơn Quan là di tích cấp tỉnh, nhưng phía Hà Tĩnh sau đó đã tiến hành khảo sát thực địa, xác định di tích này nằm cách đỉnh Đèo Ngang 7,7m về phía Bắc, thuộc địa phận thị xã Kỳ Anh, tỉnh Hà Tĩnh. Đến năm 2005, Hà Tĩnh chính thức lập hồ sơ khoa học và xếp hạng Hoành Sơn Quan là di tích cấp tỉnh, được UBND tỉnh phê duyệt. 

Dù thuộc địa phận hành chính của Hà Tĩnh, Hoành Sơn Quan không chỉ là tài sản của một tỉnh mà là một phần quan trọng của lịch sử dân tộc. Như lời vua Minh Mạng từng khẳng định trong sử sách, Hoành Sơn Quan không phải là tài sản của riêng Hà Tĩnh hay Quảng Bình cũ mà là một di sản văn hóa quốc gia, mang ý nghĩa lịch sử và văn hóa sâu sắc, thuộc về toàn thể dân tộc Việt Nam.

Trên đỉnh Đèo Ngang, giữa những dãy núi trùng điệp của Hoành Sơn, Hoành Sơn Quan sừng sững như một chứng tích thời gian, mang vẻ đẹp cổ kính và đầy uy nghiêm. Công trình gần 200 năm tuổi này được xây dựng bằng những khối đá xám rêu phong, từng đường nét vững chãi như hòa quyện cùng thế núi, tạo nên một kiến trúc hài hòa giữa thiên nhiên và bàn tay con người.  

Cổng thành cao 2 mét, trải dài gần 55 mét, với hai bên tường được xây theo triền núi, tạo thành một lối đi uốn lượn đầy vẻ kiên cố. Tấm biển khắc chữ "Hoành Sơn Quan" nổi bật trên nền đá trắng, trải qua bao năm tháng vẫn hiên ngang hướng về phương Bắc, như một dấu ấn không phai của lịch sử. Lối đi dẫn lên cổng thành là hơn 1.000 bậc đá xếp chồng, ôm theo sườn núi, mỗi phiến đá như in dấu bao bước chân của những người lính canh giữ biên cương năm nào.  

Phía trong cổng thành, những bức tường đá loang màu thời gian, phủ kín lớp rêu phong cổ kính. Trại lính ba gian từng là nơi đóng quân giờ chỉ còn lại những dấu tích mờ nhòe, nhưng vẫn toát lên nét uy nghiêm của một thời kỳ oanh liệt. Những mảng tường nứt gãy, những viên đá sứt mòn bởi mưa nắng, tất cả như đang thì thầm về một quá khứ hào hùng, nơi Hoành Sơn Quan từng là tuyến phòng thủ kiên cố, gánh trên mình sứ mệnh bảo vệ biên cương.  

Dưới ánh nắng ban mai, cổng thành hiện lên với gam màu trầm mặc, in bóng lên nền trời xanh thẳm, tạo nên một khung cảnh vừa hoang sơ, vừa đầy sức sống. Khi hoàng hôn buông xuống, những tia nắng cuối ngày len lỏi qua từng khe đá, nhuộm lên bề mặt cổng thành một sắc đỏ huyền bí, khiến Hoành Sơn Quan càng thêm phần uy nghi, sừng sững giữa lòng thiên nhiên như một biểu tượng vượt thời gian.

Việc di chuyển đến Hoành Sơn Quan khá thuận tiện nhờ hệ thống giao thông đã được nâng cấp, đặc biệt phù hợp với những chuyến đi tự túc từ khu vực miền Trung.

Từ Quảng Trị (thuận tiện nhất):

• Từ Đông Hà, di chuyển theo Quốc lộ 1A hướng Nam qua Quảng Bình đến Đồng Hới (khoảng 100–120 km, 2–2,5 giờ)
• Tiếp tục đi QL1A hướng Bắc thêm khoảng 80 km đến Đèo Ngang
• Tổng quãng đường khoảng 180–200 km, thời gian di chuyển 3,5–4,5 giờ bằng xe máy hoặc ô tô

Hiện nay, khu vực Đèo Ngang đã có hầm đường bộ giúp rút ngắn thời gian và tránh đoạn đèo dốc. Tuy nhiên, để lên Hoành Sơn Quan, bạn vẫn cần di chuyển một đoạn ngắn trên đường đèo cũ.

Phương tiện khuyến nghị:

• Xe máy: Thuê tại Đồng Hới hoặc Đông Hà (120.000–200.000 VNĐ/ngày), linh hoạt và phù hợp để ngắm cảnh
• Ô tô tự lái/thuê: Khoảng 800.000–1.200.000 VNĐ/ngày, an toàn và tiện lợi khi đi nhóm
• Xe khách: Bắt xe tuyến Bắc – Nam từ bến xe Đông Hà hoặc Đồng Hới, xuống tại chân đèo rồi tiếp tục đi xe ôm hoặc đi bộ lên

Mẹo di chuyển:

• Nên xuất phát vào sáng sớm hoặc chiều muộn để tránh nắng gắt và lưu lượng xe đông
• Chuẩn bị nước uống và kiểm tra phương tiện trước khi lên đèo

Với cung đường dễ đi và nhiều lựa chọn phương tiện, hành trình đến Hoành Sơn Quan không chỉ thuận tiện mà còn mang đến trải nghiệm khám phá cảnh quan núi biển ấn tượng.

Khi đặt chân đến Hoành Sơn Quan, du khách không chỉ được khám phá một di tích lịch sử mà còn trải nghiệm hành trình chinh phục và chiêm ngưỡng cảnh quan hùng vĩ.

• Leo bậc thang đá: Hành trình gồm hơn 1.000 bậc đá uốn lượn theo sườn núi, mất khoảng 20–30 phút tùy thể lực, dẫn lên cổng thành cổ với tấm biển đá “Hoành Sơn Quan”.
• Ngắm toàn cảnh 360°: Từ đỉnh, bạn có thể phóng tầm mắt ra núi rừng trùng điệp và biển Đông rộng lớn, tạo nên khung cảnh ấn tượng.
• Chụp ảnh check-in: Các điểm đẹp nhất gồm cổng thành cổ, tường đá phủ rêu và khoảnh khắc bình minh hoặc hoàng hôn.
• Khám phá di tích: Tham quan tường thành, trại lính cổ, cảm nhận rõ dấu ấn lịch sử còn lưu lại.

Lưu ý an toàn: Địa hình dốc, nhiều đá gồ ghề, nên mang giày thể thao có độ bám tốt và hạn chế di chuyển sát mép vực.

Với sự kết hợp giữa trải nghiệm trekking, tham quan lịch sử và ngắm cảnh thiên nhiên, Hoành Sơn Quan mang đến một hành trình khám phá vừa ý nghĩa vừa đáng nhớ.

Ngoài việc khám phá Hoành Sơn Quan, du khách có thể kết hợp tham quan nhiều địa điểm hấp dẫn lân cận, mang đến hành trình đa dạng từ thiên nhiên đến văn hóa – tâm linh.

• Biển Hoành Sơn (Hà Tĩnh): Bãi biển hoang sơ, nước trong xanh, thích hợp tắm biển và cắm trại.
• Đền Mẫu Liễu Hạnh: Nằm ngay chân đèo, là điểm đến tâm linh nổi tiếng thu hút nhiều du khách.
• Khu du lịch Vũng Chùa – Đảo Yến (cách ~7 km): Nơi an nghỉ của Đại tướng Võ Nguyên Giáp, sở hữu cảnh quan vịnh biển đẹp và trang nghiêm.
• Biển Đá Nhảy: Nổi bật với các khối đá hình thù độc đáo, chỉ cách khoảng 10–15 phút di chuyển.
• Làng chài Cảnh Dương: Không gian làng quê yên bình, nổi tiếng với những bức bích họa sinh động.

Với vị trí thuận lợi, các điểm đến quanh Hoành Sơn Quan giúp bạn dễ dàng xây dựng lịch trình khám phá trọn vẹn, kết hợp giữa thiên nhiên, lịch sử và văn hóa đặc sắc của khu vực.

Cuối cùng, vì đây là di tích lịch sử quan trọng, du khách nên giữ gìn vệ sinh chung, không viết vẽ hoặc chạm khắc lên tường đá, để bảo tồn vẻ đẹp nguyên bản của Hoành Sơn Quan cho các thế hệ sau. Hy vọng với cẩm nang du lịch tự túc của Sovaba Travel, bạn đã có thêm những thông tin hữu ích để chuẩn bị cho chuyến hành trình khám phá Hoành Sơn Quan một cách trọn vẹn và đáng nhớ! Bạn cũng có thể tham khảo các tour du lịch Hoành Sơn Quan để tận hưởng chuyến đi thoải mái, trọn vẹn mà không phải lo lắng về lịch trình hay phương tiện di chuyển.