Bánh ú tro Hội An: Đặc sản mộc mạc gói trọn hương vị đất Quảng

Bánh ú tro, hay còn gọi là bánh ú lá tro, là một loại bánh truyền thống của Việt Nam, đặc biệt phổ biến ở miền Trung, với Hội An là nơi nổi tiếng nhất. Đây là biến tấu của bánh ú (bánh chưng tam giác) nhưng được ngâm trong nước tro để tạo nên lớp vỏ trong suốt, dai dai và có màu hổ phách đặc trưng. Không giống bánh ú thông thường dùng lá chuối, bánh ú tro Hội An thường được gói bằng lá chuối hoặc lá tre, và sử dụng tro từ cây cỏ hoặc vỏ cây để ngâm gạo, giúp bánh giữ được độ tươi lâu mà không cần chất bảo quản.

Bánh ú tro có nguồn gốc từ vùng Quảng Nam – Đà Nẵng, cụ thể là Hội An, nơi mà nghề làm bánh truyền thống đã tồn tại hàng trăm năm. Theo truyền thuyết dân gian, món bánh này bắt nguồn từ thời kỳ khó khăn, khi người dân địa phương phải tận dụng tro từ rơm rạ hoặc vỏ cây để bảo quản thực phẩm. 

Trong đời sống người dân xứ Quảng, bánh ú tro mang ý nghĩa sâu sắc về sự gắn kết cộng đồng và tôn vinh lao động. Nó thường xuất hiện trong các dịp lễ Tết, giỗ chạp, hoặc làm quà biếu cho người thân. Đối với người dân Hội An, làm bánh ú tro là cách giữ gìn bản sắc văn hóa, truyền dạy cho thế hệ trẻ về sự kiên nhẫn và khéo léo. Ngày nay, món bánh này còn góp phần thúc đẩy du lịch, khi du khách đến Hội An thường tìm mua để trải nghiệm "hương vị đất Quảng" – sự kết hợp giữa vị mặn mòi của biển và ngọt ngào của đồng quê. Ý nghĩa của nó không chỉ dừng ở ẩm thực mà còn là biểu tượng của sự bền vững, sử dụng nguyên liệu thân thiện với môi trường.

Nguyên liệu làm bánh ú tro Hội An rất đơn giản, chủ yếu từ thiên nhiên, đảm bảo tính mộc mạc và an toàn. Các thành phần chính bao gồm:

• Gạo nếp: Chọn loại nếp ngon, hạt tròn đều, thường là nếp địa phương Quảng Nam để đảm bảo độ dẻo và thơm.
• Đậu xanh: Làm nhân bánh, đậu phải được đãi sạch vỏ, ngâm mềm để tạo vị bùi ngậy.
• Nước tro: Đây là yếu tố then chốt, được lấy từ tro của rơm rạ, vỏ cây dừa hoặc cây tre cháy. Tro giúp khử chua, tạo màu trong suốt và tăng độ dai cho bánh.
• Lá gói: Thường dùng lá chuối tươi hoặc lá tre, giúp bánh giữ hình dáng và thêm hương thơm tự nhiên.
• Gia vị: Muối, đường (nếu cần), và đôi khi thêm thịt heo hoặc tôm để biến tấu phiên bản mặn.

Tất cả nguyên liệu đều dễ tìm, giá rẻ, nhưng đòi hỏi sự chọn lọc kỹ lưỡng để bánh đạt chuẩn vị. Theo các nghệ nhân làm bánh ở Hội An, nước tro phải được lọc sạch để tránh vị đắng, và gạo nếp phải ngâm ít nhất 12 giờ để đạt độ mềm lý tưởng. Điều này làm nên sự khác biệt so với bánh ú tro ở các vùng khác, nơi có thể dùng hóa chất thay thế tro tự nhiên.

Quy trình làm bánh ú tro Hội An đòi hỏi sự tỉ mỉ và mất nhiều thời gian, thường kéo dài từ 1-2 ngày. Dưới đây là các bước chi tiết theo cách truyền thống:

• Chuẩn bị nước tro: Đốt rơm rạ hoặc vỏ cây để lấy tro, ngâm với nước sạch trong 24 giờ, sau đó lọc lấy nước trong.
• Ngâm gạo và đậu: Gạo nếp rửa sạch, ngâm trong nước tro khoảng 12-24 giờ đến khi hạt gạo chuyển màu hổ phách và mềm. Đậu xanh ngâm nước ấm, đãi vỏ và nấu chín thành nhân.
• Gói bánh: Trải lá chuối, cho gạo nếp vào, thêm nhân đậu xanh ở giữa, rồi gói thành hình tam giác chắc chắn, buộc bằng lạt tre.
• Luộc bánh: Luộc trong nước sôi khoảng 3-4 giờ đến khi bánh chín đều. Sau đó vớt ra, để nguội tự nhiên.
• Bảo quản: Bánh có thể giữ được 3-5 ngày ở nhiệt độ thường nhờ nước tro.

Quy trình này được truyền miệng qua các thế hệ ở Hội An, và ngày nay một số gia đình còn tổ chức lớp học làm bánh cho du khách để bảo tồn nghề thủ công. Lưu ý, nếu tự làm tại nhà, hãy dùng tro tự nhiên để tránh độc hại từ tro công nghiệp.

Hương vị của bánh ú tro Hội An nổi bật với sự hài hòa giữa ngọt thanh và bùi ngậy. Lớp vỏ bánh dai dai, trong suốt như pha lê, mang vị hơi chát nhẹ từ tro nhưng không đắng, kết hợp với nhân đậu xanh mềm mịn, thơm lừng. Không quá ngọt như bánh ú miền Nam hay khô cứng như phiên bản miền Bắc, bánh ú tro Hội An mang "hương vị đất Quảng" – vị mặn mòi từ muối biển địa phương và thơm lừng từ lá chuối nướng.

Bánh ú tro Hội An thường được ăn vào các dịp lễ hội truyền thống, đặc biệt là Tết Đoan Ngọ (mùng 5 tháng 5 âm lịch), khi người dân tin rằng ăn bánh này sẽ diệt trừ sâu bọ, mang lại sức khỏe. Ngoài ra, nó còn xuất hiện trong Tết Nguyên Đán, giỗ tổ, hoặc các lễ hội làng ở Quảng Nam.

Để mua bánh ú tro Hội An ngon và đúng vị, hãy ưu tiên các địa chỉ truyền thống tại địa phương:

• Chợ Hội An: Nơi bán bánh tươi mới làm hàng ngày, giá khoảng 10.000-15.000 VNĐ/chiếc. Tìm quầy của các bà các cô địa phương để đảm bảo chất lượng.
• Làng nghề Cẩm Thanh: Cách Hội An khoảng 3km, đây là "cái nôi" của bánh ú tro, với các hộ gia đình làm thủ công như nhà bà Năm hay ông Tư, giá rẻ và có thể mua số lượng lớn.
• Cửa hàng đặc sản: Như quán Bà Buồi (nổi tiếng với bánh ú tro nhân thịt) hoặc các shop online uy tín
• Du lịch Hội An: Nhiều tour ẩm thực sẽ dẫn bạn đến các xưởng làm bánh, nơi bạn có thể mua trực tiếp và học cách làm.

Lời khuyên: Chọn bánh có lớp vỏ trong, không bị đục, và ăn trong ngày để giữ độ tươi. Nếu mua online, ưu tiên sản phẩm có chứng nhận vệ sinh an toàn thực phẩm. 

Giữa nhiều món ăn được đưa vào không gian du lịch, bánh ú tro Hội An vẫn giữ cho mình một vị trí khiêm tốn nhưng bền vững trong đời sống người dân, phản ánh rõ nét thói quen ăn uống và nếp sinh hoạt của người dân xứ Quảng. Trong bối cảnh ẩm thực địa phương ngày càng được thương mại hóa, việc món bánh này vẫn được làm và sử dụng theo cách truyền thống cho thấy giá trị bền vững của những món ăn gắn với đời sống thường ngày. Với du khách, thưởng thức bánh ú tro không chỉ là trải nghiệm ẩm thực, mà còn là cơ hội hiểu thêm về một lớp văn hóa ẩm thực lặng lẽ nhưng lâu đời của Hội An.