Chiếu cói An Xá: Làng nghề trăm năm lưu giữ hồn quê Quảng Bình

Làng nghề chiếu cói An Xá nằm tại làng An Xá, xã Lộc Thủy, huyện Lệ Thủy, tỉnh Quảng Bình cũ (nay là tỉnh Quảng Trị). Ngôi làng nép mình bên dòng Kiến Giang – vùng đất được phù sa bồi đắp, từ lâu phù hợp với việc trồng cói và phát triển nghề dệt chiếu. Đây cũng là quê hương của Đại tướng Võ Nguyên Giáp.

Từ trung tâm thành phố Đồng Hới, An Xá cách khoảng 40 km, thời gian di chuyển khoảng 50 phút bằng ô tô hoặc xe máy. Du khách có thể đi theo Quốc lộ 1A hướng về Lệ Thủy hoặc lựa chọn một số tuyến đường địa phương phù hợp. Đến khu vực An Xá, chỉ cần hỏi người dân địa phương, bạn sẽ dễ dàng tìm được những hộ gia đình và cơ sở vẫn đang duy trì nghề làm chiếu truyền thống, một nghề đã gắn bó với mảnh đất này qua nhiều thế hệ.

Nghề dệt chiếu cói ở An Xá được lưu truyền là đã hiện diện trên mảnh đất này hơn 600 năm. Bên dòng Bình Giang xưa, nay là dòng Kiến Giang hiền hòa, những doi đất phù sa từng nuôi sống bao thế hệ cư dân. Thuở ban đầu, người từ An Xá Hạ tìm đến vùng đất này để đánh bắt tôm cá, săn bắt chim muông rồi dần dựng nhà, lập xóm. Khi đất lành thành nơi quần cư của đủ 12 dòng họ, một nghề thủ công cũng theo chân người dân về đây và bén rễ: nghề dệt chiếu cói.

Tương truyền, cụ Ngô Khai, người có công khai phá vùng đất An Xá, đã khuyến khích dân làng dệt chiếu trong những ngày nông nhàn. Từ đó, cây cói không chỉ mọc trên những vùng đất trũng ven sông, mà còn đi vào đời sống của người dân, trở thành nguyên liệu nuôi dưỡng một nghề truyền thống. Những sợi cói được chẻ, phơi, nhuộm rồi đan kết dưới bàn tay người thợ, tạo nên những chiếc chiếu theo từng nhịp khung dệt.

Qua nhiều thế kỷ, nghề chiếu An Xá cũng đi cùng những thăng trầm của làng quê. Có thời điểm, trước sự xuất hiện ngày càng nhiều của các sản phẩm công nghiệp, tiếng khung dệt thưa dần và nghề đứng trước nguy cơ mai một. Nhưng từ những năm 2000, người dân bắt đầu khôi phục sản xuất, tìm cách để nghề cũ thích nghi với đời sống mới.

Năm 2010, Hợp tác xã làng nghề chiếu cói An Xá được thành lập, mở ra một chặng đường mới cho nghề truyền thống. Máy móc và nhà xưởng được đầu tư để nâng cao năng suất, nhưng trong nhiều gia đình, kỹ thuật và kinh nghiệm làm chiếu vẫn được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác. Ngày nay, giữa những đổi thay của vùng quê Lệ Thủy, những chiếc chiếu cói An Xá vẫn mang theo dấu ấn của một đời sống văn hóa lâu đời. Trong từng sợi cói là hơi đất phù sa, trong nhịp dệt là ký ức của làng quê, còn trong việc giữ nghề là sự bền bỉ của những con người không muốn để một phần nếp xưa lặng lẽ khuất đi theo thời gian.

Để làm nên một chiếc chiếu cói An Xá, người thợ phải đi qua nhiều công đoạn, bắt đầu từ những ruộng cói ven sông. Mỗi bước đều cần sự kiên nhẫn và kinh nghiệm được tích lũy qua nhiều thế hệ. Trồng và thu hoạch cói là khởi đầu của hành trình ấy. Cây cói sinh trưởng trên những vùng đất ngập nước, được chăm sóc trong nhiều năm trước khi cho sợi đạt chất lượng. Mỗi năm, người dân thường thu hoạch hai vụ, vào khoảng tháng 3 và tháng 6 âm lịch.

Cói sau khi cắt được chẻ thành sợi, phân loại rồi đem phơi nắng. Người thợ chọn những sợi dài, nhỏ và đều, bởi chất lượng của sợi cói sẽ quyết định phần lớn vẻ đẹp của tấm chiếu. Khi gặp nắng đẹp, cói dần chuyển màu, chuẩn bị cho công đoạn tiếp theo. Với những tấm chiếu hoa, chiếu kẻ, sợi cói còn được nhuộm màu. Từng bó cói được nhúng qua nồi màu, phơi khô rồi tiếp tục xử lý để giữ màu bền và không làm sợi trở nên giòn gãy. Những gam xanh, đỏ, vàng hay tím sau đó trở thành chất liệu để người thợ tạo nên các đường nét, hoa văn trên mặt chiếu.

Đến công đoạn dệt chiếu, nhịp lao động trở nên rõ ràng hơn bên khung dệt. Theo cách làm truyền thống, thường cần hai người phối hợp: một người luồn cói, người còn lại dập khung. Những sợi cói cứ thế đan vào nhau, tạo thành mặt chiếu chắc chắn. Với chiếu hoa, người thợ phải tính từng vị trí màu sắc để hình thành các họa tiết quen thuộc như chữ Thọ, Song Hỉ, long phụng hay vảy ốc.

Sau khi dệt xong, chiếu tiếp tục được phơi để màu sắc ổn định rồi may viền, hoàn thiện thành phẩm. Ngày nay, máy dệt bán tự động đã được đưa vào sử dụng để tăng năng suất và đáp ứng những khổ chiếu lớn hơn. Dẫu vậy, ở An Xá, nhiều hộ dân vẫn giữ cách dệt thủ công, một tấm chiếu không chỉ được tạo nên từ cây cói, mà còn từ đôi tay và nhịp nghề đã gắn bó với làng quê này qua hàng trăm năm.

Ở vùng quê Lệ Thủy, nơi nghề nông từ lâu gắn với nhịp sống của người dân, dệt chiếu từng là công việc quen thuộc mỗi khi mùa vụ tạm lắng. Ngoài những cánh đồng lúa, cây cói và khung dệt cũng góp phần tạo thêm nguồn thu nhập cho nhiều gia đình. Vào những lúc nông nhàn, cả nhà có thể cùng tham gia làm chiếu. Người già chẻ cói, người lớn dệt, lớp trẻ phụ giúp những công đoạn vừa sức. Từ nghề phụ, những tấm chiếu đã góp phần trang trải cuộc sống, nuôi con ăn học và giữ nhịp sinh hoạt cho nhiều hộ dân trong làng.

Nhưng giá trị của nghề không chỉ nằm ở sinh kế. Tiếng khung dệt lách cách, những bó cói hong nắng ven đường, mùi cói khô thoảng trong không gian đã trở thành một phần ký ức của nhiều thế hệ người An Xá. Trước sự cạnh tranh của các sản phẩm công nghiệp và những khó khăn về nguồn nguyên liệu, nghề dệt chiếu vẫn đứng trước không ít thách thức. Dẫu vậy, người dân nơi đây vẫn kiên trì bám nghề, tìm thêm hướng đi mới như kết hợp với du lịch trải nghiệm. Bởi với An Xá, giữ nghề cũng là giữ lại một phần nếp sống của quê hương.

Để cảm nhận rõ nhất nhịp sống của làng nghề, bạn nên đến An Xá vào khoảng tháng 3 hoặc tháng 6 âm lịch, khi người dân bước vào mùa thu hoạch và phơi cói. Những ngày nắng ráo cũng thuận tiện hơn cho việc tham quan, quan sát các công đoạn làm chiếu.

Từ Đồng Hới, du khách có thể đi xe máy hoặc ô tô khoảng 40–50 phút để đến làng. Hành trình có thể kết hợp tham quan nhà lưu niệm Đại tướng Võ Nguyên Giáp và một số điểm đến khác ở Lệ Thủy. Đến An Xá, hãy thử ghé các hộ làm nghề hoặc hợp tác xã để quan sát thực tế. Nếu được sự đồng ý của người dân, du khách có thể trải nghiệm chẻ cói, thử dệt chiếu và mua một sản phẩm mang về làm kỷ niệm.

Một lưu ý nhỏ là nên hỏi trước khi chụp ảnh hoặc tham gia vào không gian làm việc của người dân. Đừng vội rời đi quá nhanh, bởi một vòng quanh làng, thêm chút hương vị ẩm thực địa phương và cảnh sông nước Lệ Thủy có thể khiến chuyến đi đến An Xá trở nên trọn vẹn hơn.

Giữa những đổi thay của đời sống hiện đại, chiếu cói An Xá vẫn là một phần ký ức sống động của vùng quê Lệ Thủy. Từ những ruộng cói ven sông đến tiếng khung dệt đều đặn trong mỗi nếp nhà, làng nghề đã gìn giữ không chỉ một sản phẩm thủ công mà còn cả nếp sống, kinh nghiệm và tình yêu nghề của nhiều thế hệ. Ghé An Xá hôm nay, du khách có thể mang về một chiếc chiếu cói làm quà. Nhưng có lẽ điều đáng nhớ hơn cả là câu chuyện phía sau từng sợi cói, câu chuyện về những con người vẫn lặng lẽ giữ một nghề xưa, để hồn quê Quảng Bình còn được tiếp nối qua năm tháng.

Để cảm nhận trọn vẹn những thanh âm văn hóa độc đáo và những câu chuyện đời thường thấm đượm tình người của Quảng Bình, hãy để Sovaba Travel dẫn lối bạn chạm đến trái tim văn hóa nơi đây.