Chùa Chúc Thánh: Khám phá ngôi chùa cổ nhất Hội An

Chùa Chúc Thánh, còn được biết đến với tên gọi dân dã là chùa Khoái, tọa lạc tại Khu vực 7, phường Tân An, thành phố Hội An, tỉnh Quảng Nam cũ (nay là thành phố Đà Nẵng). Nằm cách trung tâm phố cổ Hội An khoảng 2km về phía Bắc, dọc theo đường Huỳnh Thúc Kháng, ngôi chùa này dễ dàng tiếp cận bằng xe máy, xe đạp hoặc taxi. Với lịch sử hơn 350 năm, Chùa Chúc Thánh không chỉ là nơi thờ tự mà còn là di tích lịch sử - văn hóa cấp quốc gia, đại diện cho sự phát triển của Phật giáo miền Trung Việt Nam. Khuôn viên chùa rộng lớn, bao phủ bởi cây cổ thụ xanh mướt, mang đến không gian yên bình, thanh tịnh, lý tưởng để du khách thoát khỏi sự ồn ào của đô thị. Mỗi năm, chùa đón hàng nghìn lượt thăm viếng, đặc biệt từ các Phật tử thuộc phái Lâm Tế Chúc Thánh, biến nơi đây thành điểm đến tâm linh không thể bỏ lỡ khi du lịch Hội An.

Chùa Chúc Thánh được khai sơn vào năm 1671, vào cuối thế kỷ XVII, bởi Thiền sư Minh Hải - Pháp Bảo (tên tục gia là Lương Thến), một nhà sư gốc Tuyền Châu, tỉnh Phúc Kiến, Trung Quốc. Ông thuộc đời thứ 34 của Thiền phái Lâm Tế và là một trong 10 nhà sư Trung Hoa được mời đến Việt Nam để tham dự Đại giới đàn truyền bá Phật pháp tại Huế dưới thời Chúa Nguyễn Phúc Trân (1687-1691). Sau khi giới đàn kết thúc, Thiền sư Minh Hải chọn vùng đất cao thoáng cách thương cảng Hội An sầm uất khoảng 1km để dựng thảo am tu hành. Từ một am thảo đơn sơ, nơi đây dần phát triển thành trung tâm Phật giáo quan trọng, nơi Thiền sư thu nhận đệ tử và sáng lập chi phái Thiền Chúc Thánh thuộc Thiền Lâm Tế – một nhánh Phật giáo vẫn tồn tại và phát triển mạnh mẽ đến nay.

Qua hơn 350 năm, chùa trải qua nhiều lần trùng tu lớn, như năm 1845 dưới thời Thiền sư Toàn Nhâm (Vi Ý) – khi chuyển hướng chùa từ Tây sang Tây Nam để phù hợp phong thủy; năm 1892 với việc trùng tu Tiền đường; năm 1911 đại trùng tu Chánh điện; và năm 1991, Hòa thượng Như Truyện nâng tháp Tổ Minh Hải từ 3 tầng lên 7 tầng. Những đợt trùng tu này không chỉ bảo tồn mà còn làm phong phú thêm giá trị lịch sử của chùa, biến nó thành tổ đình lớn của Phật giáo miền Trung và miền Nam.

Kiến trúc Chùa Chúc Thánh là sự kết hợp hài hòa giữa phong cách truyền thống Việt Nam và ảnh hưởng Trung Hoa, được xây dựng theo mô hình chữ Tam. Tổng thể chùa rộng khoảng 130m chiều rộng và 96m chiều sâu, quay mặt về hướng Tây Nam, nằm trên vùng đất cao thoáng, bao quanh bởi cây cổ thụ tạo nên vẻ cổ kính, thanh tịnh.

• Cổng Tam Quan: Là điểm nhấn đầu tiên với mái ngói rêu phong, đỉnh cổng chạm khắc hai con kỳ lân quay mặt vào nhau và ba đóa hoa sen nở rộ – biểu tượng thiêng liêng của Phật giáo, tượng trưng cho sự tinh khiết và giác ngộ.
• Chính Điện: Nằm ở vị trí trung tâm, với hệ thống kèo cột gỗ vững chãi kiểu "chồng rường giả thủ" (phong cách Trung Quốc) và "cột trốn kẻ chuyện" (phong cách Việt). Mái lợp ngói âm dương uốn cong mềm mại, đỉnh mái có cặp long phụng đối xứng chạm khắc tỉ mỉ. Phần hiên mái tái hiện cuộc đời Đức Phật Thích Ca từ sơ sinh đến nhập diệt qua các họa tiết tinh xảo.
• Khu Tháp Cổ: Gồm 16 ngôi mộ, nổi bật là tháp Tổ Minh Hải cao 7 tầng (khoảng 15m), nơi lưu giữ nhục thân của Thiền sư Minh Hải và các chư tăng. Khu này mang không khí trang nghiêm, với nhiều tượng thờ Phật và thần được chạm khắc sống động.
• Các Khu Phụ: Hậu tẩm thờ Phổ Liên Hoa, Đức Địa Tạng và Ái Sở Thân; Tây đường và Đông đường là nơi ở của tăng chúng; Tổ đường đơn giản nhưng trang nghiêm, đặt long vị các trụ trì.

Bức tường chùa dày 30cm giúp mát mẻ mùa hè và ấm áp mùa đông, kết hợp với vườn cây xanh mướt, tạo nên môi trường sinh thái lý tưởng theo triết lý Phật giáo.

Chùa Chúc Thánh không chỉ là ngôi chùa cổ nhất Quảng Nam mà còn là chứng nhân lịch sử cho sự giao thoa văn hóa Việt - Hoa từ thế kỷ XVII. Đây là nơi khai sinh chi phái Thiền Chúc Thánh của Thiền Lâm Tế, với Thiền sư Minh Hải là người sáng lập, góp phần lan tỏa Phật giáo miền Trung. Khu tháp cổ lưu giữ di hài của các vị tổ sư, bao gồm tháp 7 tầng của Minh Hải, trở thành biểu tượng tôn kính và nơi tổ chức lễ giỗ hàng năm.

Về mặt văn hóa, kiến trúc chùa phản ánh sự hòa quyện giữa truyền thống Việt (ngói âm dương, họa tiết Phật giáo địa phương) và Trung Hoa (kèo cột, long phụng), đồng thời là nơi bảo tồn các nghi lễ như lễ cầu an, phóng sinh. Chùa còn có đại hồng chung đúc năm 1894 với khắc chữ cầu chúc "Hoàng đồ vĩnh cố, Đế đạo hà xương", thể hiện lòng trung thành với triều đại. Tổng thể, đây là di sản sống động, góp phần vào bản sắc văn hóa Hội An. 

Tham quan Chùa Chúc Thánh mang đến trải nghiệm bình yên, kết hợp chiêm ngưỡng kiến trúc và thực hành tâm linh. Dưới đây là gợi ý cụ thể:

• Bắt đầu từ cổng Tam Quan với kỳ lân và hoa sen; khám phá chính điện để ngắm hệ thống tượng Tam Thế Phật, Di Lặc và 18 vị La Hán chạm khắc tinh xảo; ghé khu tháp cổ để chiêm ngưỡng 16 ngôi mộ và tháp Tổ Minh Hải; thăm hậu tẩm và tổ đường để hiểu về nghi lễ thờ tự.
• Thắp hương, vái lạy tại tháp cổ để tỏ lòng thành kính và cầu bình an; dạo bước trong khuôn viên xanh mướt để thư giãn, chụp ảnh (xin phép ở khu chính điện); tham gia các hoạt động như nghe thuyết pháp hoặc lễ cầu siêu nếu trùng dịp rằm. Kết hợp chuyến đi với thăm phố cổ Hội An gần đó để có hành trình đầy đủ.

Với không gian thanh tịnh, bạn sẽ cảm nhận được sự lắng đọng tâm hồn, đặc biệt nếu là tín đồ Phật giáo.

Chùa mở cửa cả ngày, miễn phí tham quan, nên bạn có thể ghé bất kỳ lúc nào. Tuy nhiên, thời điểm lý tưởng nhất là từ tháng 2 đến tháng 9 dương lịch, khi thời tiết Hội An mát mẻ, ít mưa, dễ dàng di chuyển và khám phá. Tránh mùa mưa từ tháng 10 đến tháng 12 để không gặp lũ lụt.

Để trải nghiệm văn hóa sâu sắc, hãy đến vào các ngày rằm hàng tháng (lễ cầu an, phóng sinh) hoặc các lễ hội lớn: Lễ giỗ Tổ Minh Hải (mùng 7 tháng 11 âm lịch), Phật Đản (15/4 âm lịch), Vu Lan (15/7 âm lịch). Lúc này, chùa nhộn nhịp với tăng ni, Phật tử từ Đà Nẵng và Quảng Nam tụ họp, mang đến không khí trang nghiêm và ý nghĩa. 

Chùa Chúc Thánh không chỉ như một công trình tôn giáo cổ xưa, mà còn là điểm tựa tinh thần lặng lẽ của phố Hội suốt hơn ba thế kỷ. Giữa những đổi thay của thời gian, ngôi chùa vẫn giữ được nét mộc mạc, trầm mặc và chiều sâu văn hóa hiếm có – nơi lịch sử, tín ngưỡng và đời sống địa phương giao thoa một cách tự nhiên. Viếng Chùa Chúc Thánh không đơn thuần là một chuyến tham quan, mà là dịp để chậm lại, lắng nghe hơi thở quá khứ và cảm nhận một Hội An rất khác, ít ồn ào nhưng giàu nội lực. Nếu bạn đang tìm kiếm một không gian tâm linh thanh tịnh, mang giá trị lịch sử lâu đời và tránh xa dòng khách đông đúc, Chùa Chúc Thánh chắc chắn là điểm dừng chân đáng để cân nhắc trong hành trình khám phá Hội An.