Chùa Nhất Trụ: Ngôi chùa cổ kính với Cột kinh Phật đặc biệt ở Ninh Bình

Chùa Nhất Trụ được xây dựng vào khoảng năm 995 dưới triều vua Lê Đại Hành (Lê Hoàn), thuộc thời kỳ Đinh – Tiền Lê. Ngôi chùa tọa lạc tại khu vực thành Ngoại của kinh đô Hoa Lư xưa, nay thuộc xã Trường Yên, huyện Hoa Lư, tỉnh Ninh Bình – vùng đất từng là trung tâm chính trị, văn hóa và tôn giáo đầu tiên của nhà nước Đại Cồ Việt.

Sau khi thống nhất đất nước và sáng lập triều đại mới, các vua Đinh và Tiền Lê đặc biệt coi trọng Phật giáo, xem đây là nền tảng tinh thần quan trọng của quốc gia. Nhiều bậc cao tăng nổi tiếng như Ngô Chân Lưu, Đỗ Pháp Thuận, Khuông Việt Đại sư hay Thiền sư Vạn Hạnh không chỉ có vai trò trong đời sống tôn giáo mà còn tham gia cố vấn triều chính, ngoại giao và hoạch định quốc sự. Nhờ đó, Phật giáo thời kỳ này phát triển rực rỡ và đạt đến đỉnh cao thịnh vượng.

Theo truyền thuyết, chùa Nhất Trụ gắn liền với việc vua Lê Đại Hành cho dựng cột kinh Phật nhằm truyền bá giáo lý nhà Phật và cầu quốc thái dân an. Tên gọi “Nhất Trụ” bắt nguồn từ cây cột đá kinh độc đáo đặt trước sân chùa – hiện vật có giá trị đặc biệt về lịch sử, văn hóa và nghệ thuật điêu khắc đá cổ Việt Nam. Trong nhiều thế kỷ, nơi đây không chỉ là chốn tu hành mà còn là địa điểm các vị cao tăng bàn luận việc nước cùng triều đình. Trải qua nhiều biến động lịch sử, chùa đã được trùng tu qua nhiều thời kỳ, nổi bật là các đợt tu bổ vào năm 1944 và 1992. Năm 1997, chùa Nhất Trụ được công nhận là Di tích lịch sử – văn hóa cấp Quốc gia. Đặc biệt, cột kinh Phật trước sân chùa vẫn được xem là minh chứng tiêu biểu cho sự hưng thịnh của Phật giáo Việt Nam thế kỷ X, đồng thời phản ánh trình độ điêu khắc đá tinh xảo của cha ông thời bấy giờ.

Chùa Nhất Trụ toạ lạc trên khoảng đất rộng gần một mẫu Bắc Bộ, hướng Tây, gần sông Sào Khê. Kiến trúc tổng thể theo kiểu chữ Đinh truyền thống, gồm các hạng mục chính: Tam quan, Tiền đường, Thượng điện, nhà Tổ, nhà Mẫu, nhà khách, lầu thờ Khổng Tử, nhà che cột kinh và khu vườn tháp.

• Tam quan: Xây bằng gạch, 3 cửa, kiểu 2 tầng 8 mái lợp ngói vẩy. Cửa giữa lớn nhất, đắp nổi chữ Hán “Nhất Trụ tự”. Tầng trên treo quả chuông đồng lớn niên đại Cảnh Thịnh thứ 7 (1799) thời Tây Sơn – một hiện vật quý hiếm.
• Chùa chính: Bố cục chữ Đinh với Tiền đường 5 gian (1 tầng 2 mái, vì kèo kiểu giá chiêng, chạm khắc tinh xảo phong cách Nguyễn) và Thượng điện 3 gian thờ dọc. Đặc biệt ở Thượng điện có “dép nóc” chạm hình vân xoắn và bông sen độc đáo. Không gian thờ tự phong phú với hệ thống tượng Phật: Tam Thế, Di Đà Tam Tôn, Quan Âm các thế... và nhiều pho tượng đá, đồ thờ cổ.

Chùa mang đậm dấu ấn kiến trúc Phật giáo cổ kết hợp hài hòa với văn hóa làng truyền thống (gần đình Yên Thành). Sau trùng tu, chùa vẫn giữ được nét cổ kính, thanh tịnh, trở thành không gian văn hóa tín ngưỡng quan trọng của địa phương.

Điểm nhấn quan trọng nhất của Chùa Nhất Trụ chính là cột kinh Phật, được công nhận là bảo vật quốc gia đầu tiên của tỉnh Ninh Bình vào năm 2016. Cột kinh này được chế tác từ đá xanh nguyên khối (đá vôi), có hình bát giác, cao 4,16m (tính từ chân đế đến chóp), nặng khoảng 4,5 tấn. Nó gồm 6 bộ phận chính: đế cột, thân cột (chia thành 4 phần) và chóp cột, tất cả đều được ghép nối khéo léo mà không cần chất kết dính hiện đại.

Trên thân cột được khắc kinh Phật bằng chữ Hán, bao gồm các đoạn kinh như "Kinh Bát Nhã Tâm Kinh" và "Kinh Pháp Hoa", nhằm truyền bá giáo lý nhà Phật. Đây là một trong những cột kinh đá cổ nhất Việt Nam, được xây dựng vào năm Ứng Thiên thứ 2 (995) dưới lệnh vua Lê Đại Hành. Cột không chỉ có giá trị nghệ thuật mà còn mang ý nghĩa lịch sử, thể hiện sự giao thoa giữa Phật giáo và quyền lực hoàng triều.

Theo các chuyên gia, cột kinh Phật tại Chùa Nhất Trụ là minh chứng cho kỹ thuật điêu khắc đá tinh xảo của người Việt thời kỳ đó, với các họa tiết hoa văn tinh tế và bền vững qua thời gian. Nếu bạn là người yêu thích lịch sử hoặc Phật giáo, việc chiêm ngưỡng trực tiếp cột kinh này sẽ mang lại trải nghiệm sâu sắc.

Để đến Chùa Nhất Trụ, bạn có thể xuất phát từ trung tâm thành phố Ninh Bình, cách khoảng 10-15km về phía Tây Bắc. Khu di tích Cố đô Hoa Lư là điểm đến phổ biến, nên bạn có thể kết hợp thăm chùa với các địa danh lân cận như đền Đinh Tiên Hoàng, đền Lê Đại Hành hay hang động Tràng An – một di sản UNESCO.

• Thời gian lý tưởng: Mùa xuân (tháng 1-3) hoặc mùa thu (tháng 9-11) để tránh nắng nóng. Chùa mở cửa từ sáng đến tối, miễn phí vào cửa nhưng bạn nên chuẩn bị tiền lẻ để cúng dường.
• Cách di chuyển: Từ Hà Nội, đi xe bus hoặc xe máy khoảng 2 giờ. Tại Ninh Bình, thuê xe đạp hoặc xe máy để khám phá khu di tích.
• Lưu ý: Mặc trang phục lịch sự, không làm ồn, và tôn trọng không gian tâm linh. Nếu đi nhóm, hãy tham gia tour hướng dẫn để hiểu sâu hơn về lịch sử.
• Hoạt động xung quanh: Sau khi thăm chùa, bạn có thể dạo thuyền trên sông Ngô Đồng hoặc leo núi Yên Ngựa để ngắm toàn cảnh cố đô.

Chùa Nhất Trụ không chỉ là điểm check-in mà còn là nơi để bạn tìm hiểu về văn hóa Việt Nam, đặc biệt nếu bạn quan tâm đến Phật giáo hoặc lịch sử phong kiến.

Chùa Nhất Trụ không chỉ là một công trình kiến trúc mà còn mang giá trị văn hóa sâu sắc. Nó đại diện cho sự phát triển của Phật giáo ở Việt Nam từ thế kỷ 10, khi đạo Phật được các vị vua sử dụng để củng cố quyền lực và cầu an cho đất nước. Cột kinh Phật tại đây là biểu tượng của sự bền vững, nhắc nhở hậu thế về lòng từ bi và trí tuệ Phật giáo. Trong bối cảnh du lịch Ninh Bình ngày càng phát triển, chùa góp phần bảo tồn di sản dân tộc, thu hút du khách trong và ngoài nước. Nếu bạn đang lập kế hoạch chuyến đi, hãy dành thời gian ghé thăm để cảm nhận sự yên bình và giá trị lịch sử mà nơi đây mang lại.