Giáo xứ Tam Tòa có lịch sử hình thành lâu đời, bắt nguồn từ xứ đạo Đông Hải – một trong những cộng đồng Công giáo đầu tiên tại Việt Nam, xuất hiện vào khoảng thế kỷ XVII. Đây được xem là nền tảng quan trọng cho sự phát triển của giáo xứ tại khu vực Đồng Hới sau này.
Giai đoạn 1886–1887, nhà thờ Tam Tòa chính thức được xây dựng tại vị trí hiện nay, sau khi giáo dân rời khu vực Phú Hải do biến cố tấn công của Quân Văn Thân năm 1886. Công trình mang phong cách kiến trúc Gothic châu Âu, chịu ảnh hưởng từ kiến trúc Bồ Đào Nha, với thiết kế vòm cao, tháp chuông nổi bật và không gian trang nghiêm. Vào thời điểm đó, nhà thờ từng được đánh giá là một trong những công trình tôn giáo đẹp nhất Việt Nam.
Đến năm 1940, linh mục René Morineau (thường gọi là Cố Trung) đã tiến hành trùng tu và mở rộng nhà thờ, giúp công trình trở nên khang trang và bề thế hơn. Trước năm 1954, đây là trung tâm sinh hoạt tôn giáo sôi nổi của hơn 1.200 giáo dân trong khu vực. Sau Hiệp định Genève năm 1954, phần lớn giáo dân Tam Tòa di cư vào miền Nam và thành lập giáo xứ Tam Tòa mới tại Đà Nẵng, đánh dấu một bước ngoặt quan trọng trong lịch sử phát triển của cộng đồng này.

Ảnh: Nguyên vẹn giá trị lịch sử tại di tích nhà thờ Tam Tòa cũ