Điêu khắc Mỹ Xuyên Huế: Nét tinh hoa hội tụ của nghệ thuật chạm đẽo và văn hóa tâm linh

Nằm bên dòng Ô Lâu lặng lẽ chảy qua miền quê phía Bắc xứ Huế, làng điêu khắc gỗ Mỹ Xuyên thuộc xã Phong Hòa, nay là khu vực Phong Điền, thành phố Huế. Từ trung tâm thành phố, du khách di chuyển khoảng 40 km về phía Bắc để tìm đến ngôi làng đã gắn bó với nghề chạm khắc gỗ qua nhiều thế hệ. Nơi đây mang vẻ yên bình của một miền quê ven sông, với những hàng cây xanh, nếp nhà giản dị và nhịp sống chậm rãi. Cách Mỹ Xuyên không xa là làng gốm cổ Phước Tích, tạo nên một không gian làng nghề giàu dấu ấn văn hóa bên dòng Ô Lâu.

Dòng sông hiền hòa từng là mạch giao thông quan trọng, kết nối làng quê với những vùng đất lân cận và kinh thành Huế. Trong không gian ấy, nghề điêu khắc Mỹ Xuyên dần hình thành, được nuôi dưỡng qua đôi tay khéo léo và sự cần mẫn của bao thế hệ nghệ nhân. Ngày nay, hành trình đến Mỹ Xuyên khá thuận tiện bằng xe máy hoặc ô tô. Du khách có thể kết hợp ghé thăm làng gốm Phước Tích cùng những điểm đến văn hóa ở Phong Điền, để cảm nhận sâu hơn vẻ đẹp bình dị của vùng đất ven sông Ô Lâu.

Ít ai biết rằng, trước khi được biết đến với những đường chạm gỗ tinh xảo, vùng đất Mỹ Xuyên từng có một thời kỳ hưng thịnh với nghề sản xuất gốm sành. Từ khoảng thế kỷ XV đến XVIII, nơi đây, xưa gọi là Dõng Cảm, từng là một trung tâm làm gốm sầm uất. Những dấu tích lò nung cổ cùng nhiều sản phẩm sành được tìm thấy qua các cuộc khai quật khảo cổ đã phần nào tái hiện diện mạo của một làng nghề lâu đời. Kỹ thuật chế tác mang dấu ấn giao thoa giữa truyền thống miền Bắc và văn hóa bản địa, cho thấy hoạt động sản xuất nơi đây từng phát triển mạnh và có sự kết nối với các thương cảng trong vùng.

Theo thời gian, khi nghề gốm dần lắng xuống, nghề mộc và điêu khắc gỗ bắt đầu bén rễ trên mảnh đất này. Theo gia phả và truyền khẩu của người dân địa phương, ông Nguyễn Văn Thọ, người gốc Thanh Hóa, được xem là tổ sư nghề điêu khắc Mỹ Xuyên. Đầu triều Nguyễn, dưới thời vua Gia Long, triều đình trưng tập nhiều thợ mộc, thợ chạm tài hoa từ miền Bắc vào phục vụ công cuộc xây dựng kinh thành Huế. Trên hành trình ấy, một số người đã dừng chân tại Mỹ Xuyên, tuyển chọn con em trong làng làm phụ việc rồi truyền dạy kỹ thuật. Có người chọn ở lại lập nghiệp, gắn bó với vùng đất này qua hôn nhân và gia đình. Từ những cuộc gặp gỡ ấy, nghề chạm khắc gỗ dần hình thành, phát triển rõ nét từ giữa thế kỷ XIX.

Bằng đôi tay khéo léo và kinh nghiệm được truyền nối qua nhiều thế hệ, nghệ nhân Mỹ Xuyên đã góp sức tạo nên những công trình kiến trúc gỗ đặc sắc ở miền Trung. Từ nhà rường cổ tại Phước Tích đến các công trình trong kinh thành Huế, đình làng, chùa chiền và nhà thờ họ, dấu ấn của người thợ Mỹ Xuyên hiện diện qua những cấu kiện chạm trổ công phu, đường nét mềm mại và hoa văn giàu ý nghĩa. Nghề được truyền chủ yếu bằng hình thức người đi trước trực tiếp chỉ dạy người đi sau. Không có trường lớp chính quy, những kỹ thuật chọn gỗ, tạo dáng, đục đẽo và hoàn thiện tác phẩm được lưu giữ qua từng công trình và từng thế hệ thợ.

Nghệ thuật chạm khắc Mỹ Xuyên gây ấn tượng bởi sự kết hợp giữa đôi tay tài hoa của người thợ và chiều sâu văn hóa xứ Huế. Trên từng thớ gỗ, những đường đục, nét tỉa được thực hiện với độ chính xác và sự kiên nhẫn cao độ. Từ dáng hình tổng thể đến từng chi tiết nhỏ, người nghệ nhân đều chăm chút để tác phẩm có bố cục hài hòa, đường nét mềm mại và thần thái riêng. Bởi vậy, mỗi sản phẩm không đơn thuần là một món đồ thủ công, mà còn hàm chứa quan niệm thẩm mỹ, tín ngưỡng và dấu ấn văn hóa của vùng đất cố đô.

Người thợ Mỹ Xuyên thành thạo nhiều kỹ thuật như chạm lộng, chạm chìm, chạm nổi, chạm xếp lớp, chạm sâu, chạm cạn, chạm chấm phá và chạm khảm gỗ trên gỗ. Mỗi phương pháp tạo nên một hiệu ứng riêng: có chi tiết nổi bật trên bề mặt, có hoa văn được đục sâu tạo chiều sâu không gian, cũng có những mảng chạm lộng tinh vi để ánh sáng xuyên qua. Sự phối hợp khéo léo giữa các kỹ thuật giúp tác phẩm có độ sống động, thường được bắt gặp trên những cấu kiện trang trí của nhà rường, đình chùa và kiến trúc cung đình Huế.

Mài, nạo và đánh bóng

Thế giới hình tượng trong điêu khắc Mỹ Xuyên rất đa dạng, phản ánh cả đời sống tín ngưỡng lẫn trí tưởng tượng dân gian. Những pho tượng Phật Di Lặc, Quan Âm, Phật Tổ, Quan Công, Khổng Minh, Phúc – Lộc – Thọ hay Đạt Ma được thể hiện với dáng vẻ và thần thái riêng. Bên cạnh đó là các linh vật quen thuộc như rồng, phượng, lân, rùa, ngựa, voi; những cảnh sinh hoạt dân gian như người đi câu, úp nơm, tiên ông đánh cờ hay anh hùng tương ngộ. Các đề tài ấy còn được thể hiện trên phù điêu, hoành phi, câu đối và nhiều vật dụng trang trí nội thất.

Nhiều tác phẩm Mỹ Xuyên gắn với không gian thờ tự, nơi mỗi hình tượng và hoa văn đều mang ý nghĩa riêng, gửi gắm ước vọng về bình an, phúc lộc và sự hưng thịnh. Nhà thờ họ Lê Văn, với kiến trúc gỗ tinh xảo có niên đại từ cuối thế kỷ XIX, là một minh chứng tiêu biểu cho sự kết hợp giữa kỹ nghệ chạm đẽo và đời sống tâm linh của cộng đồng địa phương. Những mảng chạm trên công trình góp phần tạo nên vẻ trang nghiêm, đồng thời phản ánh quan niệm thẩm mỹ của người xưa.

Ghé thăm Mỹ Xuyên, du khách sẽ bắt gặp một nhịp sống rất riêng của làng nghề, nơi tiếng đục, tiếng đẽo vang lên đều đặn từ những xưởng gỗ ven đường. Hàng chục cơ sở sản xuất với đông đảo thợ lành nghề vẫn ngày ngày cần mẫn bên từng khúc gỗ, đưa những hình dáng còn thô mộc dần hiện lên qua từng nhát chạm. Đây cũng là dịp để du khách hiểu hơn về công việc đòi hỏi sự kiên trì, đôi mắt tinh tường và đôi bàn tay khéo léo của người nghệ nhân.

Những trải nghiệm đáng thử khi đến Mỹ Xuyên:

• Tham quan xưởng điêu khắc: Quan sát các công đoạn chế tác, từ lựa chọn gỗ, phác thảo hình dáng, tạo khối đến chạm tỉa hoa văn và đánh bóng hoàn thiện. Mỗi công đoạn đều cho thấy sự tỉ mỉ và kinh nghiệm của người thợ.

• Gặp gỡ nghệ nhân làng nghề: Trò chuyện với những nghệ nhân như Ngô Đức Phi, Lê Văn Trực để nghe chuyện lập nghiệp, tìm hiểu kỹ thuật chạm khắc và cách nghề được truyền lại qua nhiều thế hệ.

• Chiêm ngưỡng kiến trúc gỗ cổ: Ghé thăm nhà thờ họ Lê Văn cùng những công trình gỗ lâu đời trong vùng, nơi nghệ thuật chạm khắc hiện diện trên từng cấu kiện, hoa văn và chi tiết trang trí.

• Chọn mua sản phẩm thủ công: Du khách có thể tìm mua tượng thờ, phù điêu, đồ trang trí hoặc vật dụng nội thất được chế tác tại làng, mang về một món quà lưu giữ dấu ấn của nghề truyền thống.

• Kết hợp tham quan các điểm lân cận: Làng gốm cổ Phước Tích và những điểm đến văn hóa tại Phong Điền là lựa chọn phù hợp để nối dài hành trình khám phá vùng đất ven sông Ô Lâu.

Một dịp đáng chú ý trong đời sống làng nghề là Hội tế Tổ nghề điêu khắc Mỹ Xuyên, thường được tổ chức vào ngày mùng 5 tháng Giêng âm lịch hằng năm. Trong không khí trang nghiêm của ngày lễ, các nghệ nhân và người dân cùng dâng hương tưởng nhớ tiền nhân, bày tỏ lòng tri ân với những người đã khai mở và trao truyền nghề. Đây cũng là dịp để những người làm nghề gặp gỡ, thắt chặt tình thân và tiếp thêm niềm tự hào về nghề chạm khắc quê hương.

Qua bao thăng trầm của thời gian, làng điêu khắc Mỹ Xuyên vẫn bền bỉ giữ nhịp đục đẽo bên dòng Ô Lâu. Những khúc gỗ qua bàn tay người thợ dần mang hình hài của tượng thờ, linh vật, hoa văn trang trí và những tác phẩm giàu giá trị nghệ thuật. Mỗi đường chạm đều kết tinh từ kinh nghiệm, sự nhẫn nại cùng vốn văn hóa được trao truyền qua nhiều thế hệ. Đó cũng là cách người Mỹ Xuyên gìn giữ ký ức quê hương, gửi gắm niềm tin tâm linh và lưu lại dấu ấn của mình trong kiến trúc truyền thống xứ Huế. Ghé thăm làng nghề, du khách có cơ hội nhìn thấy hành trình một tác phẩm thành hình, gặp gỡ những người thợ dành cả đời gắn bó với gỗ và hiểu thêm về một di sản được gìn giữ bằng chính đôi bàn tay con người. Mỹ Xuyên vì thế không đơn thuần là điểm đến của nghệ thuật chạm khắc, mà còn là nơi lưu giữ cốt cách văn hóa và sức sống bền bỉ của nghề truyền thống trên đất Huế.