Động Phong Nha do ai phát hiện? Hé lộ quá trình hình thành

Trước khi Phong Nha được các nhà nghiên cứu khảo sát và giới thiệu rộng rãi, nơi đây đã được con người biết đến từ nhiều thế kỷ trước. Những dấu tích còn lại trong hang cho thấy người Chăm từng hiện diện tại khu vực này, đặc biệt qua các văn tự Chăm cổ cùng những di vật liên quan đến tín ngưỡng được tìm thấy tại Hang Bi Ký. Các dấu tích này được cho là có niên đại khoảng thế kỷ IX–XI, cho thấy hang từng có giá trị về mặt tín ngưỡng đối với cư dân cổ.

Đến khoảng thế kỷ XVI, Phong Nha xuất hiện trong Ô Châu cận lục của Dương Văn An. Những ghi chép về núi Kẻ Bàng và cảnh quan kỳ lạ nơi đây trở thành một trong những tư liệu sớm của người Việt về vùng đất này. Sau đó, vào cuối thế kỷ XIX, Léopold Michel Cadière tiến hành khảo sát Phong Nha và ghi nhận nhiều dấu tích quan trọng. Những chuyến đi của ông góp phần đưa Phong Nha bước ra khỏi phạm vi một địa danh được người dân địa phương biết đến, trở thành đối tượng được giới nghiên cứu quan tâm.

Những ghi chép bằng văn bản sớm nhất về Động Phong Nha được biết đến hiện nay thuộc về học giả Dương Văn An, trong Ô Châu cận lục, biên soạn khoảng 1550–1555 dưới thời Lê – Mạc. Ông mô tả hang nằm trong núi Kẻ Bàng, với những khối đá có hình dáng kỳ lạ như rồng, phượng, sư tử, hổ, voi… Đây cũng là một trong những tư liệu sớm nhất ghi lại tên gọi Phong Nha trong thư tịch Việt Nam. Đến thời Nguyễn, Phong Nha tiếp tục xuất hiện trong các tư liệu chính sử. Năm 1824, vua Minh Mạng sắc phong động là “Diệu ứng chi thần”, sau đó được các vua Nguyễn tôn vinh với danh hiệu “Thần Hiển Linh”. Hình ảnh động cũng được chạm khắc trên Cửu Đỉnh tại Đại Nội Huế.

Trong Đại Nam nhất thống chí, nơi đây còn được gọi là Động Thầy Tiên hay Động Núi Thầy. Riêng tên gọi “Phong Nha” thường được lý giải theo hai hướng: “gió luồn qua răng”, gợi hình ảnh những khối thạch nhũ trong hang, hoặc bắt nguồn từ tên gọi địa phương xưa.

Trước khi trở thành điểm đến nổi tiếng, Động Phong Nha đã từng lưu giữ dấu chân của những cộng đồng cư dân cổ. Rõ nét nhất là hệ thống dấu tích Chăm có niên đại hơn 1.000 năm, trong đó nổi bật là 97 ký tự Chăm cổ khắc trên vách đá Hang Bi Ký. Cùng với đó là bàn thờ bằng gạch, tượng đá mang phong cách Chăm Pa, mảnh gốm men và nhiều hiện vật khác. Những dòng chữ ấy đến nay vẫn chưa được giải mã hoàn toàn, để lại thêm một lớp bí ẩn cho hang động.

Đến cuối thế kỷ XIX, Phong Nha bắt đầu được tiếp cận dưới góc nhìn khảo sát khoa học. Năm 1899, linh mục người Pháp Léopold Michel Cadière dùng thuyền độc mộc đi sâu khoảng 600 m vào hang, ghi nhận Hang Bi Ký cùng các dấu tích Chăm và gửi báo cáo tới Trường Viễn Đông Bác cổ Pháp. Ông gọi Phong Nha là “Đông Dương đệ nhất động”. Từ những dấu tích cổ xưa đến chuyến khảo sát này, Phong Nha dần bước ra khỏi phạm vi một hang động được người địa phương biết đến, mở đầu cho hành trình nghiên cứu và khám phá kéo dài qua nhiều thế hệ.

Sau những ghi nhận của Cadière, Phong Nha dần thu hút sự quan tâm của các nhà thám hiểm và học giả nước ngoài. Những chuyến khảo sát đầu thế kỷ XX tiếp tục bổ sung nhiều phát hiện về dấu tích văn hóa trong hang, từ bàn thờ, tượng Phật, bài vị đến các hiện vật mang dấu ấn Chăm – Việt.

Một dấu mốc đáng chú ý diễn ra vào tháng 7/1924, khi nhà thám hiểm người Anh Barton dành khoảng 14–15 ngày khảo sát Phong Nha. Ông đặc biệt ấn tượng trước cảnh quan trong hang và cho rằng vẻ đẹp nơi đây có thể sánh với những hang động nổi tiếng như Padirac ở Pháp hay Cuevas del Drach ở Tây Ban Nha. Đến những năm 1930, Phong Nha được Phòng Du lịch Khâm sứ Pháp tại Huế đưa vào danh sách những điểm đến đáng chú ý của Đông Dương, đánh dấu bước tiến quan trọng trong quá trình quảng bá địa danh này.

Tuy nhiên, các cuộc thám hiểm thời kỳ đầu vẫn chủ yếu dựa vào thuyền, đi bộ và quan sát trực tiếp, chưa thể khảo sát toàn diện hệ thống hang động. Trong những năm chiến tranh, Phong Nha lại mang một vai trò hoàn toàn khác: nơi trú ẩn, cất giữ lương thực, vũ khí và phục vụ như bệnh viện dã chiến, đặc biệt trong giai đoạn 1965–1972.

Từ những chuyến thám hiểm ban đầu, Phong Nha bước vào một giai đoạn khám phá có hệ thống hơn từ thập niên 1990, khi các nhà khoa học Việt Nam phối hợp với Hiệp hội Nghiên cứu Hang động Hoàng gia Anh (BCRA) trong các cuộc khảo sát tại Phong Nha – Kẻ Bàng. Những chuyến đi này không chỉ mở rộng hiểu biết về Động Phong Nha mà còn dần hé lộ quy mô đáng kinh ngạc của cả hệ thống hang động trong khu vực. Năm 1990, các cuộc khảo sát ban đầu được tiến hành. Đến năm 1992, đoàn thám hiểm hoàn thiện bản đồ Động Phong Nha với chiều dài được khảo sát khoảng 7.729 m, trong đó hệ thống sông ngầm có tổng chiều dài hơn 13 km theo các ghi nhận thời điểm đó. Hiện nay, tuyến tham quan phổ biến dành cho du khách chỉ đi vào khoảng 1.500 m đầu tiên của hang.

Các cuộc khảo sát tiếp tục trong những năm sau, từng bước bổ sung bản đồ hang động và mở rộng hiểu biết về địa chất, thủy văn của Phong Nha – Kẻ Bàng. Hành trình ấy cũng góp phần đưa nhiều hang động nổi tiếng khác ra ánh sáng, trong đó có Sơn Đoòng – hang động được biết đến với quy mô khổng lồ và được khảo sát, công bố rộng rãi từ năm 2009, với vai trò quan trọng của người địa phương Hồ Khanh trong việc dẫn đường và cung cấp thông tin về khu vực.

Phía sau vẻ đẹp của Động Phong Nha là một quá trình kiến tạo kéo dài hàng trăm triệu năm. Khối núi đá vôi Phong Nha – Kẻ Bàng được hình thành qua nhiều giai đoạn địa chất, sau đó tiếp tục chịu tác động của nước, kiến tạo và quá trình phong hóa. Nước mưa len qua các khe nứt, hòa tan đá vôi và dần tạo nên sông ngầm, các khoang hang, nhũ đá và hệ thống hang động nhiều tầng. Chính quá trình lâu dài ấy đã tạo nên một trong những hệ thống karst có giá trị đặc biệt của khu vực.

Từ một nơi chủ yếu được cư dân địa phương biết đến, Phong Nha từng bước được khảo sát, giới thiệu và phát triển thành điểm đến du lịch. Đến năm 2003, Vườn quốc gia Phong Nha – Kẻ Bàng được UNESCO công nhận là Di sản Thiên nhiên Thế giới theo tiêu chí địa chất – địa mạo; giá trị di sản tiếp tục được mở rộng vào năm 2015. Ngày nay, Động Phong Nha đã trở thành một trong những biểu tượng du lịch của Quảng Bình (nay là tỉnh Quảng Trị), hấp dẫn du khách bởi sự kết hợp hiếm có giữa sông ngầm, núi đá vôi, hệ thống hang động và những giá trị địa chất, lịch sử đặc biệt.

Hiểu được nguồn gốc, lịch sử và quá trình hình thành của Động Phong Nha không chỉ giúp chuyến đi thêm ý nghĩa, mà còn khiến mỗi bước chân trong hang động trở nên sâu sắc hơn. Bởi mỗi khối thạch nhũ, mỗi nhánh sông ngầm đều mang trong mình lớp trầm tích của thời gian và câu chuyện của thiên nhiên cổ đại. Để không chỉ “đi” mà còn “hiểu” một tour tham quan được tổ chức bài bản, có hướng dẫn viên chuyên sâu từ Sovaba Travel sẽ là cánh cửa mở ra trải nghiệm đích thực. Không chỉ đưa bạn đến đúng những điểm đẹp nhất, tour du lịch Động Phong Nha còn giúp bạn kết nối với giá trị văn hóa – lịch sử – khoa học mà một hành trình đơn lẻ khó lòng mang lại.