Khám phá Lăng Gia Long: Quần thể lăng tẩm đầu tiên của triều Nguyễn

Lăng Gia Long tọa lạc tại xã Hương Thọ, thị xã Hương Trà, tỉnh Thừa Thiên Huế (nay thuộc phường Hương Thọ, TP. Huế). Quần thể nằm cách trung tâm thành phố Huế khoảng 16-20 km về phía Tây Nam, giữa một vùng núi non hoang sơ, bao quanh bởi sông Hương và dãy núi Thiên Thọ Sơn. Đây là quần thể lăng tẩm đầu tiên của triều Nguyễn, được xây dựng từ năm 1814 đến 1820, với diện tích rộng lớn lên đến hơn 20 ha, bao gồm 42 ngọn đồi núi lớn nhỏ.

Quần thể không chỉ là lăng mộ của Hoàng đế Gia Long (1762-1820) mà còn là nơi an nghỉ của bà Thừa Thiên Cao Hoàng hậu và nhiều thành viên hoàng tộc khác. Với vị trí giữa thiên nhiên hùng vĩ, Lăng Gia Long được UNESCO công nhận là một phần của Quần thể di tích Cố đô Huế, thu hút du khách bởi vẻ đẹp nguyên sơ và giá trị lịch sử sâu sắc.

Lăng Gia Long được xây dựng để tôn vinh và an táng vua Gia Long (Nguyễn Phúc Ánh, 1762 – 1820), vị hoàng đế khai sáng triều Nguyễn – triều đại phong kiến cuối cùng trong lịch sử Việt Nam. Sau khi đánh bại nhà Tây Sơn và thống nhất đất nước năm 1802, ông trị vì cho đến khi qua đời vào năm 1820.

Công trình lăng mộ bắt đầu từ năm 1814, khi Hoàng hậu Thừa Thiên (Tống Thị Lan) – người bạn đời đã đồng hành cùng ông trong những năm tháng gian khó qua đời. Vua Gia Long đích thân chọn thế núi Thiên Thọ làm nơi xây lăng, trực tiếp thị sát và giám sát quá trình thi công. Công trình khởi công ngay trong năm 1814 và chỉ hoàn thành vào năm 1820 (dưới thời vua Minh Mạng), mất tới 6 năm, thời gian xây dựng dài nhất trong các lăng triều Nguyễn. Điều đặc biệt: Gia Long qua đời năm 1820 nhưng thi hài được tạm an táng ở nơi khác, đến năm 1821 mới chính thức đưa về Thiên Thọ Lăng.

Đây cũng là lăng duy nhất của triều Nguyễn có tới ba vị hoàng hậu được an táng cùng:

• Thừa Thiên Cao Hoàng hậu (vợ cả)
• Thuận Thiên Cao Hoàng hậu (vợ thứ, được cải táng năm 1843)
• Một số phi tần khác tại Tả – Hữu Tùng Viện

Với quy mô hoành tráng nhất trong các lăng tẩm triều Nguyễn, Lăng Gia Long trải rộng trên một khu vực núi non trùng điệp, bao gồm 42 ngọn đồi với tên gọi riêng, như Đại Thiên Thọ là tiền án chính. Bố cục được chia thành ba phần chính:

• Phần mộ (Bửu Thành): Nằm trên đồi cao, nơi an táng Vua Gia Long và Hoàng hậu, với hồ sen lớn phía trước tượng trưng cho sự thanh tịnh.
• Phần thờ tự (Điện thờ): Bao gồm Minh Lâu – tòa nhà chính dùng để thờ cúng, và Bi Đình với bia đá khắc bài văn của Vua Minh Mạng.
• Phần phụ trợ: Các hồ nước, rừng thông và lối đi uốn lượn, hòa quyện với thiên nhiên xứ Huế.

Toàn bộ quần thể được bao bọc bởi rừng thông và sông suối, tạo nên một bức tranh sơn thủy hữu tình, khác biệt so với các lăng đô thị hóa hơn.

Kiến trúc Lăng Gia Long nổi bật với sự kết hợp hài hòa giữa yếu tố nhân tạo và thiên nhiên, tạo nên vẻ đẹp hùng vĩ, khoáng đạt. Không cầu kỳ như các lăng sau, công trình sử dụng đá granite và gạch nung đơn giản, với mật độ kiến trúc thưa thớt để tôn vinh cảnh quan núi non. Các yếu tố chính bao gồm:

• Minh Lâu: Tòa tháp ba tầng, mái cong, trang trí họa tiết rồng phượng tinh xảo.
• Bi Đình: Nơi đặt bia đá cao 3m, khắc 2.500 chữ Hán ca ngợi công đức Vua Gia Long.
• Hồ sen và cầu đá: Tạo sự cân bằng, mang tính thẩm mỹ cao.

Tổng thể, kiến trúc phản ánh phong cách Á Đông cổ điển, với sự nguyên sơ giữ nguyên vẻ đẹp của vùng núi Huế, khiến du khách cảm nhận như lạc vào một khu rừng cổ tích.

Lăng Gia Long (tên chính thức là Thiên Thọ Lăng) nằm tại xã Hương Thọ, thị xã Hương Trà, tỉnh Thừa Thiên Huế, cách trung tâm thành phố Huế khoảng 45 – 50 km về phía tây nam.

Có 3 cách di chuyển phổ biến:

• Xe máy hoặc ô tô tự lái: Đi theo Quốc lộ 49 - rẽ vào đường tránh Huế - đi tiếp theo tỉnh lộ 8B - thấy biển chỉ dẫn “Thiên Thọ Lăng”. Đoạn cuối khoảng 4 km là đường đất, mùa mưa hơi trơn nhưng xe con vẫn vào được.
• Thuyền rồng trên sông Hương: Tuyến thuyền từ bến Tòa Khâm hoặc bến Đào Tấn - đi ngược dòng sông Hương - cập bến đò ngay dưới chân lăng (rất lãng mạn, giá khoảng 150 – 200k/khứ hồi).
• Tour ghép trong ngày: Sovaba Travel cung cấp các tour du lịch ở Huế có tour tham quan Lăng Gia Long trọn gói đã bao gồm xe, hướng dẫn viên và vé vào cửa.

Vé tham quan năm 2025: 150.000 VNĐ/người lớn, miễn phí cho trẻ em dưới 13 tuổi và người trên 60 tuổi (mang theo CMND/CCCD).

Thời gian thăm quan lý tưởng là sáng sớm hoặc chiều mát, tránh nắng nóng mùa hè. Lăng mở cửa hàng ngày, nhưng cổng Bửu Thành chỉ mở vào dịp lễ Tết hoặc ngày giỗ để dọn dẹp. 

Lưu ý: Mang theo nước uống, kem chống nắng, giày thoải mái vì địa hình đồi núi; tôn trọng không gian linh thiêng, tránh chụp ảnh khu mộ chính mà không xin phép; và kết hợp thăm các lăng gần như lăng Minh Mạng để tối ưu lịch trình.

Lăng Gia Long không chỉ là một công trình kiến trúc độc đáo mà còn là biểu tượng uy nghi, trầm mặc của người khởi lập triều Nguyễn. Với vị thế là một trong những quần thể lăng tẩm của triều Nguyễn, nơi đây mở ra một chương lịch sử quan trọng, thể hiện phong cách kiến trúc chuẩn mực và tầm nhìn quy hoạch vĩ đại, khác biệt hoàn toàn với sự cầu kỳ lộng lẫy của những lăng tẩm về sau. Đến với Lăng Gia Long, du khách không chỉ chiêm ngưỡng sự hài hòa tuyệt đối giữa công trình nhân tạo và cảnh quan thiên nhiên hùng vĩ (Minh Thành) mà còn cảm nhận được một câu chuyện sâu sắc về tình yêu và sự gắn kết giữa Vua Gia Long và Thừa Thiên Cao Hoàng Hậu. Đây là nơi lịch sử, tình yêu và văn hóa Việt Nam hòa quyện, mang đến một không gian yên tĩnh tuyệt đối, kích thích sự chiêm nghiệm.