Làng cổ Phước Tích – Viên ngọc trăm năm tuổi giữa lòng cố đô Huế

Làng cổ Phước Tích nằm bên dòng sông Ô Lâu, thuộc xã Phong Hòa, huyện Phong Điền trước đây, nay thuộc thành phố Huế. Cách trung tâm Huế khoảng 35–40 km về phía bắc, ngôi làng hiện lên với vẻ đẹp bình dị của một miền quê lâu đời, nơi dòng sông xanh ôm lấy những mái nhà rường cổ, khu vườn rợp bóng cây và những con đường nhỏ mang dấu ấn thời gian.

Được dòng Ô Lâu bao bọc ba mặt, Phước Tích sở hữu địa thế đặc biệt, vừa tạo nên cảnh quan thơ mộng, vừa thuận lợi cho sự hình thành và phát triển của nghề gốm truyền thống. Nguồn nước, đường giao thông thủy và nguồn đất sét phù hợp từng góp phần đưa sản phẩm gốm Phước Tích trở thành một nét đặc trưng của vùng đất này.

Với diện tích khoảng 49 ha, làng vẫn lưu giữ những con đường làng yên ả, hàng rào chè tàu được cắt tỉa gọn gàng, những tán cây xanh và hệ thống bến nước cổ gắn liền với đời sống cộng đồng. Chính sự hài hòa giữa cảnh quan tự nhiên, kiến trúc truyền thống và sinh hoạt làng quê đã tạo nên sức hấp dẫn riêng cho Phước Tích – điểm đến dành cho những ai muốn khám phá chiều sâu văn hóa và vẻ đẹp bình dị của Huế.

Được hình thành từ năm 1470 dưới triều vua Lê Thánh Tông, làng cổ Phước Tích đã trải qua hơn nửa thiên niên kỷ tồn tại và phát triển bên dòng Ô Lâu. Theo truyền thuyết địa phương, võ tướng Hoàng Minh Hùng, người Nghệ An, sau khi tham gia chiến dịch bình Chiêm, đã chọn vùng Cồn Dương để khai hoang, lập ấp. Ông cùng 11 dòng họ đến định cư, gây dựng làng xóm và phát triển nghề gốm truyền thống. Về sau, ông được người dân tôn thờ là vị khai canh và tổ nghề, thờ tại Miếu Đôi.

Tên gọi của ngôi làng cũng lưu giữ nhiều dấu mốc lịch sử. Ban đầu, làng có tên Cảm Quyết, còn được gọi là Dõng Quyết; sau đó đổi thành Phúc Giang, gắn với vùng đất ven sông trù phú. Đến thời Tây Sơn, làng mang tên Hoàng Giang, trước khi chính thức được gọi là Phước Tích dưới triều vua Gia Long. Tên gọi này mang ý nghĩa tích lũy phúc đức để truyền lại cho các thế hệ mai sau. Trong dân gian, làng còn được biết đến với tên gọi Kẻ Đôộc, gắn với nghề làm gốm từng nổi tiếng trong vùng.

Qua bao biến thiên của lịch sử, Phước Tích vẫn lưu giữ cấu trúc làng quê truyền thống với những ngôi nhà rường cổ, đình, chùa, miếu thờ và các công trình tín ngưỡng mang dấu ấn văn hóa lâu đời. Một số di tích còn phản ánh sự giao thoa văn hóa qua nhiều thời kỳ, góp phần làm phong phú thêm giá trị di sản của ngôi làng.

Năm 2009, làng cổ Phước Tích được công nhận là Di tích kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia, đánh dấu sự ghi nhận đối với những giá trị lịch sử, kiến trúc và văn hóa được gìn giữ qua nhiều thế hệ. Ngày nay, công tác bảo tồn và phát huy di sản gắn với du lịch bền vững đang mở ra cơ hội để Phước Tích tiếp tục gìn giữ bản sắc, đồng thời đưa vẻ đẹp của làng cổ đến gần hơn với du khách trong và ngoài nước.

Nhắc đến làng cổ Phước Tích, dấu ấn khiến nhiều du khách lưu luyến chính là những ngôi nhà rường nép mình trong khu vườn xanh mát, lặng lẽ lưu giữ nếp sống của người Huế qua nhiều thế hệ. Những mái ngói phủ màu thời gian, hàng cột gỗ sẫm màu và các chi tiết chạm khắc tinh tế tạo nên vẻ đẹp mộc mạc mà trang nhã, phản ánh nghệ thuật kiến trúc truyền thống đặc trưng của vùng đất cố đô.

Phước Tích hiện còn nhiều ngôi nhà rường có tuổi đời hơn một thế kỷ, trong đó một số công trình nổi bật bởi giá trị kiến trúc và nghệ thuật. Phổ biến là kiểu nhà ba gian hai chái, với bộ khung làm từ các loại gỗ bền chắc như gỗ mít, kiền kiền; mái lợp ngói liệt và hệ thống cột, kèo, liên ba, đố bản được chạm khắc công phu. Những họa tiết rồng, phượng, hoa lá không chỉ thể hiện bàn tay tài hoa của người thợ xưa mà còn gửi gắm quan niệm thẩm mỹ, tín ngưỡng của gia chủ.

Mỗi ngôi nhà thường nằm giữa khu vườn rộng, phía trước có sân gạch, xung quanh là hàng rào chè tàu được chăm chút cẩn thận. Cách bố trí ấy tạo nên sự hài hòa giữa kiến trúc và thiên nhiên, đồng thời phản ánh nếp sống coi trọng sự kín đáo, thanh nhã của người Huế. Không gian nhà rường vì thế không đơn thuần là nơi cư trú, mà còn lưu giữ ký ức gia đình, phong tục và những giá trị văn hóa được trao truyền qua nhiều thế hệ.

Bên cạnh nhà ở cổ, làng còn có hệ thống nhà thờ họ, đình làng, chùa Phước Bửu, miếu Đôi và miếu Cây Thị gắn với cây thị cổ thụ hàng trăm năm tuổi. Sự hiện diện của những công trình này tạo nên một quần thể kiến trúc dân gian giàu giá trị lịch sử và tín ngưỡng. Dạo bước giữa những nếp nhà, khu vườn và lối ngõ yên bình, du khách có thể cảm nhận rõ hơn vẻ đẹp của Phước Tích, nơi kiến trúc cổ không chỉ được bảo tồn trong hình hài công trình, mà vẫn hiện diện trong đời sống thường ngày của người dân.

Ra đời từ những ngày đầu lập làng, nghề gốm đã gắn bó mật thiết với đời sống người dân, từng phát triển hưng thịnh và trở thành một trong những nghề thủ công tiêu biểu của vùng đất cố đô. Vào thời kỳ cực thịnh, khoảng thế kỷ XVIII – XIX và đầu thế kỷ XX, Phước Tích có hơn mười lò gốm hoạt động. Những chiếc lò nung kiểu “lò cóc” cùng đôi bàn tay khéo léo của người thợ đã tạo nên nhiều sản phẩm phục vụ sinh hoạt thường ngày như om, nồi, hũ, lu, ấm và chậu. Gốm được vận chuyển bằng ghe thuyền qua các bến nước, theo dòng Ô Lâu đến nhiều vùng miền; một số sản phẩm còn được lựa chọn để tiến cung triều Nguyễn.

Nổi tiếng nhất là những chiếc om và nồi đất dùng để nấu cơm, gắn với câu truyền tụng “Om Phước Tích ngon cơm hoàng đế”. Gốm nơi đây được yêu thích bởi độ bền, khả năng giữ nhiệt cùng sắc đỏ sẫm đặc trưng. Trên nền đất mộc mạc, những đường khắc vạch giản dị mà tinh tế tạo nên nét riêng, thể hiện kinh nghiệm và sự tỉ mỉ được người thợ truyền lại qua nhiều thế hệ.

Trải qua những biến động của đời sống và thị trường, nghề gốm Phước Tích từng có thời gian dài mai một, đặc biệt từ những năm 1980. Những năm gần đây, các hoạt động bảo tồn và phục hồi nghề truyền thống đã góp phần đưa gốm trở lại với đời sống văn hóa, du lịch của địa phương. Một số nghệ nhân tiếp tục gìn giữ kỹ thuật làm gốm, giới thiệu sản phẩm và mở ra cơ hội để du khách tìm hiểu về nghề thủ công lâu đời này.

Đến làng cổ Phước Tích, du khách có thể dành thời gian khám phá những nếp nhà rường lâu đời, tìm hiểu nghề gốm truyền thống và cảm nhận nhịp sống bình dị bên dòng Ô Lâu. Mỗi trải nghiệm mở ra một góc nhìn riêng về lịch sử, văn hóa và nếp sinh hoạt của ngôi làng hơn 500 năm tuổi.

• Tham quan nhà rường và nhà thờ họ cổ, chụp ảnh không gian vườn – nhà – sông nước.

• Trải nghiệm làm gốm cùng nghệ nhân (nhào đất, tạo hình trên bàn xoay).

• Đạp xe quanh làng (ban quản lý cho thuê khoảng 20.000 đồng/xe) hoặc đi bộ trên đường làng lát gạch.

• Đi thuyền trên sông Ô Lâu ngắm toàn cảnh làng, thả đèn hoa đăng.

• Thưởng thức ẩm thực địa phương: bánh bèo, bánh bột lọc, hến xào… hoặc trải nghiệm làm bánh truyền thống.

• Homestay trong nhà rường cổ để cảm nhận nhịp sống yên bình.

• Tham quan các di tích tín ngưỡng và cây di sản.

Khoảng tháng 3 đến tháng 8 thường thuận lợi hơn cho các hoạt động ngoài trời nhờ thời tiết tương đối khô ráo. Dù vậy, Huế có thể xuất hiện những đợt mưa bất chợt, vì thế bạn nên kiểm tra dự báo thời tiết trước chuyến đi và chuẩn bị trang phục phù hợp.

Giữa dòng đời xuôi ngược, làng cổ Phước Tích vẫn lặng lẽ nằm đó, như một nốt trầm bổng dịu dàng trong bản nhạc của kinh thành Huế. Nơi đây, thời gian dường như ngừng lại, để du khách được đắm mình trong vẻ đẹp của những mái nhà rường rêu phong, lắng nghe câu chuyện về cây thị nghìn năm tuổi, và cảm nhận hơi thở của một làng nghề gốm trứ danh. Phước Tích không chỉ là một điểm đến, mà còn là một cuộc du hành về quá khứ, nơi những giá trị văn hóa, lịch sử và tinh thần được gìn giữ vẹn nguyên.

Để trọn vẹn cảm nhận vẻ đẹp sâu lắng, tinh tế ấy, hãy để Sovaba Travel đồng hành cùng bạn với tour du lịch Huế trên hành trình khám phá di sản, để mỗi bước chân đến Phước Tích đều là một trải nghiệm đáng nhớ và đầy cảm xúc.