Làng đan lát Thọ Đơn - Quảng Bình: Gìn giữ nét đẹp truyền thống

Làng đan lát Thọ Đơn thuộc tổ dân phố Thọ Đơn, phường Quảng Thọ, thị xã Ba Đồn, Quảng Bình, nằm ven Quốc lộ 1A và cách trung tâm thị xã không xa. Vị trí thuận tiện khiến ngôi làng không chỉ là nơi lưu giữ một nghề truyền thống, mà còn là điểm dừng chân để cảm nhận một nét văn hóa bình dị của vùng quê Quảng Bình.

Qua những thay đổi về địa giới hành chính, tên gọi Thọ Đơn vẫn được người dân gìn giữ như một phần ký ức gắn với nghề đan lát đã tồn tại qua nhiều thế hệ. Đi qua làng, dễ bắt gặp những bụi tre xanh bên hiên nhà, những nan tre được phơi nắng và hình ảnh người thợ cần mẫn đan từng đường nan. Giữa nhịp sống ngày càng hiện đại, Thọ Đơn vẫn giữ cho mình một vẻ chậm rãi, mộc mạc và rất riêng.

Không ai trong làng còn nhớ chính xác nghề đan lát ở Thọ Đơn bắt đầu từ khi nào. Chỉ biết rằng, theo lời các bậc cao niên, nghề đã hiện diện ở đây gần 400 năm, được gìn giữ qua nhiều thế hệ bằng cách giản dị nhất: cha truyền con nối, người lớn dạy cho người nhỏ. Nghề ra đời cùng quá trình mở đất, lập làng và bắt nguồn từ những nhu cầu rất đời thường. Tre, nứa sẵn có được người dân chẻ thành nan, đan thành rổ, rá, thúng, mủng… phục vụ sản xuất, sinh hoạt và cung cấp cho các làng ven biển lân cận như Cảnh Dương, Lý Hòa, nơi những vật dụng đan lát từng gắn bó mật thiết với nghề đánh cá.

Có thời, những sản phẩm mộc mạc ấy được mang đi bán để đổi lấy mắm muối, trang trải cuộc sống. Chiến tranh từng khiến làng nghề chịu nhiều tổn thất, nhưng khi cuộc sống trở lại bình yên, những bàn tay thợ lại tiếp tục chẻ nan, lên khung và nối lại nghề xưa.

Gần bốn thế kỷ trôi qua, Thọ Đơn đã chứng kiến nhiều đổi thay. Thế nhưng nghề đan lát vẫn ở lại, bền bỉ như những sợi nan tre đan vào nhau bởi sự linh hoạt trong lúc nông nhàn, bởi người già, người trẻ đều có thể tham gia, và hơn hết là bởi những sản phẩm thủ công ấy vẫn tìm được chỗ đứng trong đời sống hôm nay.

Đằng sau một chiếc rổ, chiếc rá hay chiếc thúng mộc mạc là cả một quá trình đòi hỏi sự kiên nhẫn và đôi bàn tay quen nghề. Với người thợ Thọ Đơn, đan lát không chỉ là việc ghép những nan tre lại với nhau, mà mỗi công đoạn đều cần sự tỉ mỉ để tạo nên một sản phẩm vừa chắc chắn, vừa đẹp mắt.

1. Chọn nguyên liệu: Tre, nứa (và đôi khi mây) thân to, thẳng, thưa đốt. Ưu tiên chặt vào mùa rét (tháng đông) để hạn chế mối mọt. Nhiều hộ vẫn giữ bụi tre trong vườn hoặc mua từ các huyện lân cận như Tuyên Hóa, Minh Hóa, Bố Trạch.

2. Sơ chế: Cưa thành khúc bằng nhau, chẻ thành nan (sợi) và vành với độ dày mỏng phù hợp từng loại sản phẩm. Phơi khô dưới nắng.

3. Gia công: Vót phẳng, chuốt mịn nan để bề mặt nhẵn, dễ đan và bền.

4. Đan và hoàn thiện: Người thợ đan theo kỹ thuật riêng của từng sản phẩm (đáy, thành, vành). Sau đó tiến hành “nứt, lận” (siết chặt, tạo hình và hoàn thiện mép) để sản phẩm chắc chắn, đẹp mắt.

Mỗi loại vật dụng lại có một cách đan riêng. Vì thế, dù nhìn có vẻ giản dị, nghề đan lát vẫn là công việc cần thời gian, kinh nghiệm và sự khéo léo. Giá trị của một sản phẩm không chỉ nằm ở nguyên liệu tốt, mà còn được tạo nên từ những đường đan đều tay và sự bền bỉ của người thợ qua từng lớp nan tre.

Từ những nan tre, nan nứa mộc mạc, người dân Thọ Đơn đã tạo nên những vật dụng gắn bó với đời sống của nhiều thế hệ. Những sản phẩm truyền thống của làng chủ yếu phục vụ sản xuất nông nghiệp và sinh hoạt hằng ngày như nong, nia để phơi nông sản; thúng, mủng; rổ, rá, sàng, dần. Đặc biệt, làng nghề còn làm thuyền thúng phục vụ ngư dân tại các vùng biển gần bờ. Mỗi sản phẩm tuy giản dị nhưng đều được tạo nên từ kinh nghiệm lâu năm và đôi bàn tay khéo léo của người thợ.

Những năm gần đây, trước sự thay đổi của thị trường, nghề đan lát Thọ Đơn cũng dần thích nghi. Bên cạnh các vật dụng truyền thống, người dân đã mở rộng sang mẹt đựng thức ăn cho nhà hàng, quán ăn; giỏ, rổ phục vụ thu hoạch cà phê, hồ tiêu tại Tây Nguyên và một số sản phẩm thủ công mỹ nghệ theo đơn đặt hàng.

Điểm chung của các sản phẩm Thọ Đơn là sự bền chắc, mộc mạc và có mức giá phù hợp. Từ một làng quê ở Quảng Bình, những chiếc nong, nia, rổ rá mang dấu ấn bàn tay thủ công đã theo các tiểu thương đến Huế, Đà Nẵng, Hội An và nhiều địa phương khác,  lặng lẽ đưa câu chuyện của một làng nghề truyền thống đi xa hơn qua từng chuyến hàng.

Sau hàng trăm năm tồn tại, nghề đan lát vẫn là một phần quan trọng trong đời sống của người dân Thọ Đơn. Theo các thống kê được công bố trong giai đoạn 2022–2023, hàng trăm hộ dân tại địa phương vẫn gắn bó với nghề, tạo nên nguồn thu nhập tương đối ổn định và góp phần duy trì hoạt động của nhiều cơ sở thu mua, phân phối sản phẩm.

Tuy nhiên, giữ một nghề truyền thống chưa bao giờ là câu chuyện dễ dàng. Sự xuất hiện của đồ nhựa công nghiệp, áp lực về thu nhập và việc lớp trẻ ngày càng ít mặn mà với nghề khiến những người thợ lâu năm không khỏi trăn trở. Một số người dân đã chuyển sang công việc khác có hiệu quả kinh tế cao hơn, trong khi nhiều người lớn tuổi vẫn ngày ngày ngồi bên những nan tre, vừa làm nghề, vừa giữ lại nhịp sống đã gắn bó với mình từ thuở nhỏ.

Để thích ứng với thị trường, một số hộ dân cũng chủ động thay đổi, nhận làm sản phẩm theo đơn đặt hàng, từ những chiếc mẹt phục vụ nhà hàng, quán ăn đến các mặt hàng đáp ứng nhu cầu sản xuất tại nhiều địa phương. Sự linh hoạt ấy giúp nghề đan lát không chỉ tồn tại bằng ký ức, mà vẫn tìm được chỗ đứng trong đời sống hiện đại.

Làng đan lát Thọ Đơn, lặng lẽ bên dòng chảy thời gian, không chỉ là một cái tên trên bản đồ, mà còn là tượng đài của sự bền bỉ, óc sáng tạo và tình yêu sâu nặng với nghề truyền thống. Mỗi sản phẩm mộc mạc rời khỏi lũy tre làng là một mảnh hồn quê, mang theo cả hơi thở nồng ấm của đất Quảng Bình và sự chân chất của người dân nơi đây. Để ngọn lửa nghề mãi rực cháy, cần lắm sự chung tay của cả cộng đồng: từ việc ươm mầm đam mê trong trái tim tuổi trẻ, đến việc chắp cánh cho sản phẩm vươn ra biển lớn, hay đơn giản là trân trọng những giá trị xưa cũ trong nhịp sống hối hả hôm nay.

Hãy một lần ghé thăm Thọ Đơn, để nghe tiếng tre kêu trong gió, để thấy những đôi bàn tay thoăn thoắt dệt nên những kiệt tác từ thiên nhiên, và để cảm nhận một góc hồn quê Việt Nam vẫn đang sống, đang thở giữa bao đổi thay. Làng Thọ Đơn không chỉ là nơi lưu giữ nghề đan lát, mà còn là nơi lưu giữ những giá trị bất biến của cội nguồn.