Lăng mộ Lễ Thành hầu Nguyễn Hữu Cảnh - Hành trình về cội nguồn

Lăng mộ Lễ Thành hầu Nguyễn Hữu Cảnh nằm tại xã Trường Thủy, huyện Lệ Thủy, tỉnh Quảng Bình cũ (nay là tỉnh Quảng Trị), trên một ngọn đồi thuộc dãy núi An Mã. Giữa không gian núi rừng yên tĩnh, phần mộ nằm ở thế đất lưng tựa núi, phía trước hướng về thượng nguồn sông Kiến Giang – vị trí được xem là hài hòa theo quan niệm “tựa sơn hướng thủy”.

Sau nhiều lần trùng tu và tôn tạo, khuôn viên lăng mộ hiện có diện tích khoảng 4,9 ha, gồm phần mộ chính, ao sen, cầu đá, đồi thông, vườn cây ăn quả và một số hạng mục thờ tự đang tiếp tục được hoàn thiện. Không gian nơi đây không quá đồ sộ, nhưng mang vẻ trầm mặc, phù hợp với một địa danh gắn với cuộc đời của vị danh tướng có nhiều dấu ấn trong lịch sử mở cõi về phương Nam.

Từ trung tâm huyện Lệ Thủy, lăng mộ cách khoảng 25 km về phía Nam; từ thành phố Đồng Hới khoảng 70–80 km. Du khách có thể di chuyển theo đường Hồ Chí Minh nhánh Đông hoặc tuyến tỉnh lộ ĐT10. Càng đến gần khu lăng, cảnh quan càng chuyển dần sang sắc xanh của núi rừng, với một số đoạn đường quanh co và dốc, đòi hỏi người lái xe cần di chuyển cẩn thận.

Lễ Thành hầu Nguyễn Hữu Cảnh (1650–1700), tên thật là Nguyễn Hữu Kính – về sau được đọc trại thành Nguyễn Hữu Cảnh – là một trong những danh tướng để lại dấu ấn sâu đậm trong lịch sử thời chúa Nguyễn. Ông sinh tại vùng đất nay thuộc xã Vạn Ninh, huyện Quảng Ninh, tỉnh Quảng Bình cũ, là con trai thứ ba của danh tướng Nguyễn Hữu Dật, người có nhiều công lao trong cuộc chiến giữa chúa Nguyễn và chúa Trịnh.

Sinh ra trong một gia đình võ tướng, Nguyễn Hữu Cảnh sớm theo cha học võ nghệ, binh pháp và từng bước trưởng thành trên chiến trường. Dưới thời các chúa Nguyễn, ông tham gia nhiều chiến dịch quan trọng, trong đó có cuộc bình định Chiêm Thành những năm 1692–1693. Nhưng dấu mốc làm nên tên tuổi Nguyễn Hữu Cảnh lại nằm ở phương Nam. Năm 1698, ông được phong làm Thống suất, vào kinh lược xứ Đồng Nai. Tại đây, ông tổ chức thiết lập phủ Gia Định, chia vùng đất mới thành huyện Phước Long với dinh Trấn Biên và huyện Tân Bình với dinh Phiên Trấn, những nền móng hành chính đầu tiên cho quá trình hình thành và phát triển của vùng Nam Bộ sau này.

Không chỉ mở đất, Nguyễn Hữu Cảnh còn tổ chức đời sống cho vùng đất mới. Ông chiêu mộ người dân từ miền Trung vào khai hoang, lập làng xã, định thuế khóa và từng bước ổn định cuộc sống. Điều đáng chú ý là dấu ấn của ông không chỉ được tạo nên bằng sức mạnh quân sự, mà còn bằng cách tổ chức và dung hòa các cộng đồng đang cùng sinh sống trên vùng đất phương Nam.

Những năm cuối đời, ông tiếp tục cầm quân trong các chiến dịch ở khu vực Chân Lạp. Năm 1700, trên đường trở về, Nguyễn Hữu Cảnh qua đời tại Sầm Khê, hưởng thọ 51 tuổi. Một đời người khép lại khi vùng đất phương Nam vẫn còn đang trong những bước đầu định hình. Nhưng hơn ba thế kỷ sau, tên tuổi Nguyễn Hữu Cảnh vẫn được nhắc đến như một biểu tượng của tinh thần khai mở.

Kiến trúc lăng mộ Lễ Thành hầu Nguyễn Hữu Cảnh mang phong cách giản dị nhưng trang nghiêm, hài hòa với thiên nhiên, phản ánh lối xây dựng thời cuối triều Nguyễn. Khuôn viên hình chữ nhật, lưng tựa núi An Mã, mặt hướng đông ra sông Kiến Giang, tạo thế "tựa sơn hướng thủy" theo phong thủy.

Điểm nổi bật là mộ phần được bao bọc bởi tường thành hình tròn, phía sau có bình phong đá thanh khắc hình rồng tinh xảo. Lối vào có cặp kỳ lân đá chạm khắc sống động, tượng trưng cho sự uy nghi và bảo vệ. Bia mộ bằng đá xanh cao 1,2m (kể cả chân), khắc ba dòng chữ Hán: "Nguyễn triều sơ thác Nam tung khai quốc công thần thượng cấp" (Người mở mang phía Nam, Thượng đẳng khai quốc công thần của triều Nguyễn), do cháu đời thứ tư lập năm 1925.

Phía trước mộ là án thờ đá thanh chạm hoa văn, nhà bia và trụ biểu. Khu vực được lót gạch, trồng cây xanh, với các hạng mục mở rộng như ao sen, cầu đá ngọc, đồi thông và vườn cây ăn quả. Đền thờ chính (đang xây mới) rộng 300m² theo kiểu Huế, đặt tượng đồng ông cao 3m. Tổng thể, kiến trúc không cầu kỳ nhưng toát lên sự tôn nghiêm, khác biệt so với các lăng mộ hoàng gia phức tạp hơn.

Lăng mộ Nguyễn Hữu Cảnh mang ý nghĩa sâu sắc đối với Nam Bộ, như một biểu tượng tri ân vị anh hùng đã "khai sinh" vùng đất này. Ông là người đầu tiên lập phủ Gia Định năm 1698, biến vùng đất hoang vu thành trung tâm kinh tế - chính trị, với Sài Gòn - Bến Nghé trở thành đô thị giàu có nhất Việt Nam ngày nay. Công lao của ông không chỉ dừng ở mở rộng lãnh thổ mà còn ở chính sách khẩn hoang, chiêu mộ dân từ miền Trung (Quảng Bình, Quảng Trị...) vào Nam lập nghiệp, tạo nên sự đa dạng văn hóa Nam Bộ.

Ý nghĩa tâm linh lớn lao khi lăng mộ là nơi hậu duệ và nhân dân miền Nam tìm về cội nguồn, thể hiện lòng biết ơn. Nhiều đền thờ ông ở Nam Bộ (như Biên Hòa, Châu Đốc, Cần Thơ) chứng tỏ ông được tôn làm "phúc thần" bảo hộ. Đối với lịch sử, lăng mộ khẳng định vai trò của ông trong việc hòa hợp dân tộc Việt - Hoa - Khmer, góp phần hình thành bản sắc Nam Bộ: cởi mở, năng động và thịnh vượng. Tham quan lăng mộ giúp người Nam Bộ hiểu rõ hơn về hành trình mở cõi, nuôi dưỡng lòng tự hào dân tộc.

Thời điểm lý tưởng để tham quan lăng mộ Lễ Thành hầu Nguyễn Hữu Cảnh là từ tháng 3 đến tháng 8, khi thời tiết Quảng Bình khô ráo, nắng ấm, dễ dàng di chuyển và khám phá khuôn viên xanh mướt. Mùa xuân (tháng 3-5) đặc biệt đẹp với hoa nở, không khí mát mẻ, phù hợp cho các chuyến đi tâm linh. Mùa hè (tháng 6-8) có nắng vàng, lý tưởng chụp ảnh và dã ngoại tại ao sen hay đồi thông.

Tránh mùa mưa lũ từ tháng 9-11, khi đường sá trơn trượt, đèo dốc nguy hiểm và lũ lụt có thể xảy ra. Tháng 2 (sau Tết Nguyên đán) cũng tốt, trùng với lễ hội địa phương hoặc giỗ ông (ngày 20 tháng 6 âm lịch), khi không khí nhộn nhịp với cúng lễ. Kiểm tra thời tiết trước chuyến đi để đảm bảo an toàn.

Để có chuyến tham quan lăng mộ Lễ Thành hầu Nguyễn Hữu Cảnh ý nghĩa và suôn sẻ, hãy lưu ý một số kinh nghiệm sau:

• Di chuyển: Từ Đồng Hới, thuê xe máy hoặc ô tô (khoảng 1-2 giờ). Đường đèo dốc quanh co, nên chọn tài xế có kinh nghiệm. Có thể kết hợp đi thuyền sông Kiến Giang để ngắm cảnh.
• Thời gian tham quan: Dành 1-2 giờ để khám phá. Bắt đầu từ sân rộng, qua cầu đá đến bia mộ và mộ phần. Ghé đền thờ để thắp hương.
• Trang phục và quy định: Mặc đồ lịch sự, kín đáo (quần dài, áo có tay). Giữ vệ sinh, không hái hoa hay làm ồn. Vé vào cửa miễn phí, nhưng có thể quyên góp bảo tồn.
• Kết hợp địa điểm: Ghé đền thờ ông tại huyện Quảng Ninh hoặc các di tích Quảng Bình như Vũng Chùa - Đảo Yến (mộ Đại tướng Võ Nguyên Giáp). Ăn uống: Thử món địa phương như bánh lọc, cháo canh tại Lệ Thủy.
• Mẹo hữu ích: Mang nước uống, kem chống nắng và giày thoải mái vì địa hình đồi núi. Nếu đi nhóm, thuê hướng dẫn viên địa phương để nghe kể chuyện lịch sử. Tránh tham quan giờ trưa nắng gắt.

Hãy mang theo một trái tim rộng mở khi đến với Quảng Bình, để lắng nghe câu chuyện về bậc khai quốc công thần qua tiếng thông reo vi vu, hương sen thoang thoảng và nhịp thở yên bình của đất trời. Đừng quên dừng chân tại đền thờ Nguyễn Hữu Cảnh ở xã Vạn Ninh, cách lăng mộ khoảng 25km, để chuyến hành trình về nguồn thêm phần trọn vẹn và ý nghĩa. Đây không chỉ là điểm dừng chân văn hóa, mà còn là nơi kết nối du khách với lịch sử hào hùng của vùng đất Quảng Bình kiên cường.

Lăng mộ Lễ Thành Hầu không chỉ lưu giữ ký ức về một vị anh hùng mở cõi, mà còn là chiếc cầu nối thiêng liêng giữa quá khứ và tương lai. Như một cây đại thụ vững vàng giữa đất trời, di tích nhắc nhở chúng ta về lòng tri ân tiền nhân, về tinh thần đoàn kết và khát vọng dựng xây đất nước. Giữa nhịp sống hiện đại, nơi đây vẫn giữ được vẻ mộc mạc, trữ tình, như một bài thơ cổ ngân vang giữa lòng Quảng Bình. Lễ Thành Hầu Nguyễn Hữu Cảnh, người đã gieo hạt giống cho sự khai mở phương Nam, mãi mãi là ánh lửa bất diệt, soi sáng con đường trở về cội nguồn dân tộc.