Lễ hội Đền Dâu: Nơi thờ Thánh Mẫu Liễu Hạnh nổi tiếng linh thiêng tại Ninh Bình

Đền Dâu là một địa điểm thờ tự gắn liền với tín ngưỡng thờ Mẫu và những câu chuyện dân gian được lưu truyền qua nhiều thế hệ tại Ninh Bình. Theo truyền thuyết, ngôi đền được xây dựng khoảng năm 1580 để thờ Thánh Mẫu Liễu Hạnh – vị thánh được tôn kính trong tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, Tứ phủ của người Việt.  Theo sự tích, Thánh Mẫu là Quế Nương, con gái Ngọc Hoàng, giáng trần ba lần để giúp dân. Trong lần giáng trần thứ ba, bà hóa thân thành bà chủ quán cháo tại Quán Cháo (gần đền Dâu), dạy dân trồng dâu, nuôi tằm, dệt vải để có cuộc sống ấm no. Bà còn hiển linh hỗ trợ vua Quang Trung đại phá quân Thanh năm Kỷ Dậu (1789), giải phóng Thăng Long. Các địa danh như đền Quán Cháo, Đền Dâu và Đồng Giao đã đi vào ca dao: "Quán Cháo - Đền Dâu - Đồng Giao là những địa danh nổi tiếng, gần gũi với người dân Việt Nam từ bao đời".

Không chỉ gắn với truyền thuyết dân gian, Đền Dâu còn nằm trong không gian lịch sử Tam Điệp – Biện Sơn, khu vực có vị trí chiến lược quan trọng trong nhiều giai đoạn lịch sử dân tộc. Theo các tư liệu được lưu truyền về di tích, năm 1592, chúa Trịnh Tùng từng nghỉ chân tại khu vực này trong quá trình dẫn quân tiến đánh Đông Kinh. Đến cuối năm 1788, khi chuẩn bị chiến dịch đại phá quân Thanh, vua Quang Trung tập hợp lực lượng tại phòng tuyến Tam Điệp, biến nơi đây thành địa bàn tập kết quân sự quan trọng trước khi tiến ra Thăng Long vào mùa xuân năm Kỷ Dậu 1789.

Đến thế kỷ XX, Đền Dâu tiếp tục gắn với đời sống cộng đồng địa phương. Theo thông tin về di tích, năm 1952, Đại hội Chi bộ xã Yên Sơn lần thứ III được tổ chức tại đây trong thời kỳ kháng chiến chống thực dân Pháp. Dấu mốc này cho thấy ngôi đền không chỉ giữ vai trò trong đời sống tâm linh mà còn từng trở thành địa điểm gắn với hoạt động cách mạng tại địa phương.

Với những giá trị về lịch sử, văn hóa và tín ngưỡng, Đền Dâu được xếp hạng di tích lịch sử – văn hóa cấp tỉnh. Công trình còn nằm trong cảnh quan núi non đặc trưng của vùng Tam Điệp, được người dân nhìn nhận theo quan niệm phong thủy truyền thống, với các ngọn núi xung quanh tạo nên thế đất hài hòa cho không gian thờ tự.

Lễ hội Đền Dâu gắn với hai dấu mốc quan trọng trong đời sống tín ngưỡng dân gian: ngày rằm tháng Giêng và ngày mùng 3 tháng 3 âm lịch. Theo thông tin lưu truyền tại địa phương, lễ hội diễn ra từ ngày 15 tháng Giêng đến ngày 3 tháng 3 âm lịch hằng năm, là dịp người dân và khách thập phương tìm về dâng hương, chiêm bái Thánh Mẫu Liễu Hạnh, cầu mong bình an, may mắn và cuộc sống thuận hòa.

Ngày 15 tháng Giêng, tức Tết Nguyên tiêu, được xem là thời điểm khai hội, gắn với truyền thuyết về tục đặt hom dâu và câu chuyện mừng chiến thắng của vua Quang Trung. Trong khi đó, ngày mùng 3 tháng 3 âm lịch là ngày kỵ Thánh Mẫu Liễu Hạnh, gợi nhắc quan niệm dân gian quen thuộc qua câu nói “tháng Ba giỗ Mẹ”. Đây cũng là dịp có ý nghĩa đặc biệt đối với những người thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu.

Mặc dù lễ khai hội chính thức diễn ra vào rằm tháng Giêng, nhưng không khí lễ hội đã bắt đầu sôi động từ đầu tháng với lượng du khách và người hành hương đổ về ngày càng đông. Trải qua thời gian, một số nghi thức truyền thống như rước tượng hay kéo chữ (“Mẫu Nghi thiên hạ”, “Thiên hạ thái bình”…) không còn được duy trì thường xuyên. Thay vào đó, lễ hội hiện nay tập trung vào các nghi lễ đặc trưng như hầu bóng, tôn lô nhang, trình đồng và tế nữ quan, góp phần bảo tồn giá trị tín ngưỡng dân gian. Trong đời sống văn hóa địa phương, lễ hội còn được lưu truyền qua những câu ca dao dân gian, phản ánh niềm tin và sự tôn kính của người dân đối với tín ngưỡng thờ Mẫu.

"Dù ai đi đâu về đâu 

Nguyên tiêu lễ hội đền Dâu thì về 

Dù ai bận rộn trăm bề 

Nguyên Tiêu lễ hội thì về đền Dâu". 

Lễ hội kéo dài gần hai tháng, tạo cơ hội cho mọi người tham gia mà không bị chen chúc, đặc biệt vào cuối tuần hoặc ngày rằm.

Mang đậm dấu ấn của tín ngưỡng thờ Mẫu, lễ hội Đền Dâu tại Ninh Bình là dịp người dân và khách hành hương bày tỏ lòng thành kính với Thánh Mẫu Liễu Hạnh, đồng thời gìn giữ những phong tục tâm linh được trao truyền qua nhiều thế hệ. Từ nghi thức trình lễ tại Đền Quán Cháo đến các hoạt động dâng hương, tế lễ và hầu đồng tại Đền Dâu, mỗi nghi thức đều mang ý nghĩa riêng, phản ánh quan niệm về sự tôn kính thần linh, cầu phúc và hướng đến cuộc sống bình an.

Một nét riêng trong tập quán hành hương được lưu truyền tại địa phương là việc ghé Đền Quán Cháo trước khi đến Đền Dâu. Theo quan niệm dân gian, nghi thức này được gọi là trình tên tuổi trước cửa cha, cửa mẹ, thể hiện sự kính lễ và xin phép trước khi vào nơi thờ Thánh Mẫu.

Khi vào Đền Dâu, người hành hương thường thực hiện các nghi thức theo trình tự phù hợp với quy định và tập quán tại đền. Trước hết, khách dâng hương tại khu vực thờ tự bên ngoài, thành tâm khấn nguyện, sau đó tiếp tục làm lễ tại các cung thờ theo hướng dẫn của người trông coi di tích.

Mâm lễ dâng Thánh Mẫu thường gồm hoa quả tươi, trầu cau, thẻ hương, giấy tiền vàng bạc, rượu, xôi thịt, cánh sớ và oản nghệ thuật với màu sắc rực rỡ. Trong đó, oản màu đỏ thường được lựa chọn với ý nghĩa cầu mong may mắn, bình an. Sau khi chuẩn bị lễ vật, người hành hương đặt lễ tại cung giữa, thắp hương, đọc văn khấn và chờ hết một tuần hương rồi mới hạ lễ. Hoa quả, bánh kẹo được mang về làm lộc, còn giấy sớ và tiền vàng được hóa tại nơi quy định trong đền.

Bên cạnh nghi thức dâng hương, lễ hội còn gắn với các hoạt động tín ngưỡng như hầu đồng, tôn lô nhang và trình đồng, thể hiện niềm tin của người dân vào sự phù hộ của Thánh Mẫu, đồng thời gửi gắm ước nguyện về cuộc sống an lành, thuận hòa. Theo những ghi chép và truyền kể tại địa phương, trước đây, lễ hội từng có tục rước tượng Thánh Mẫu từ Đền Quán Cháo về Đền Dâu, cùng nghi thức kéo chữ với các nội dung như “Mẫu Nghi Thiên Hạ”, “Thiên Hạ Thái Bình”, “Lý Nhân Vi Mỹ” và lễ tế nữ quan. Một số nghi thức truyền thống hiện không còn được thực hành thường xuyên, trong khi công tác bảo tồn, phục dựng đang được quan tâm.

Bên cạnh các nghi lễ tín ngưỡng, phần hội của Lễ hội Đền Dâu mang đến không khí náo nhiệt với những hoạt động văn hóa dân gian và sinh hoạt cộng đồng. Các tiết mục múa lân, sư, rồng, hát chầu văn cùng những trò chơi truyền thống như kéo co, cờ người góp phần tạo nên sắc màu riêng cho ngày hội. Một số hoạt động xưa như rước tượng, kéo chữ hiện không còn phổ biến, nhưng dấu ấn văn hóa truyền thống vẫn được lưu giữ qua các hình thức sinh hoạt phù hợp với đời sống hiện nay.

Trong dịp lễ hội, du khách còn có cơ hội tìm hiểu về lịch sử di tích, tín ngưỡng thờ Thánh Mẫu và đời sống văn hóa của người dân địa phương. Nếu có các gian hàng được tổ chức, bạn có thể kết hợp tham quan, thưởng thức đặc sản Ninh Bình và tìm mua những sản phẩm thủ công truyền thống. Sau khi dự hội, du khách có thể nối dài hành trình khám phá Ninh Bình với Thung Nắng, quần thể Tam Cốc – Bích Động hoặc Đồi Dứa Tam Điệp . Sự kết hợp giữa không gian tâm linh và cảnh sắc thiên nhiên giúp chuyến đi thêm đa dạng, phù hợp với cả gia đình lẫn nhóm bạn.

Để hành trình tham dự Lễ hội Đền Dâu diễn ra trọn vẹn, vừa thể hiện sự thành kính nơi cửa đền, vừa thuận tiện trong việc di chuyển và tham quan, du khách nên lưu ý một số kinh nghiệm quan trọng dưới đây.

• Trình tự tham quan: Nếu hành trình kết hợp đền Quán Cháo và đền Dâu theo phong tục địa phương, bạn nên tìm hiểu trước trình tự phù hợp. Khi vào khu vực thờ tự, hãy quan sát biển hướng dẫn và thực hiện nghi lễ theo quy định của di tích.

• Trang phục: Ưu tiên quần áo lịch sự, kín đáo, màu sắc nhã nhặn; tránh trang phục quá ngắn hoặc hở vai khi vào cung thờ.

• Ứng xử: Giữ trật tự, không chen lấn, không tự ý di chuyển đồ thờ hay lấy lễ vật của người khác. Đồng thời, cần bỏ rác đúng nơi quy định và tuân thủ hướng dẫn của ban quản lý.

• Lễ vật: Không cần chuẩn bị mâm lễ cầu kỳ. Hoa tươi, trầu cau, trái cây hoặc lễ vật phù hợp với phong tục địa phương là những lựa chọn có thể cân nhắc. Du khách cũng nên hỏi rõ giá trước khi mua tại các quầy hàng gần đền.

• An toàn cá nhân: Vào những ngày cao điểm, hãy chú ý bảo quản điện thoại, ví tiền và tư trang. Nếu đi bằng phương tiện cá nhân, nên hỏi giá gửi xe trước khi gửi.

• Di chuyển: Nếu xuất phát từ Hà Nội, du khách có thể đi theo tuyến cao tốc hướng Ninh Bình – Tam Điệp, sau đó tiếp tục đến khu vực đền. Nếu đi xe khách, nên xác nhận với nhà xe về điểm dừng gần di tích thay vì mặc định mọi chuyến Hà Nội – Tam Điệp đều đi qua cổng đền.

Là một lễ hội gắn liền với tín ngưỡng thờ Thánh Mẫu Liễu Hạnh, Lễ hội Đền Dâu không chỉ mang ý nghĩa cầu bình an, may mắn mà còn phản ánh chiều sâu văn hóa tâm linh của cộng đồng cư dân Ninh Bình. Qua các nghi lễ truyền thống và hoạt động sinh hoạt dân gian, lễ hội góp phần gìn giữ những giá trị tinh thần đã được lưu truyền qua nhiều thế hệ. Trong bối cảnh du lịch Ninh Bình ngày càng phát triển, Lễ hội Đền Dâu là điểm đến phù hợp cho những ai muốn tìm hiểu văn hóa bản địa và trải nghiệm không gian tâm linh mang tính cộng đồng. Việc tham gia lễ hội với thái độ tôn trọng, đúng mực cũng chính là cách để mỗi du khách góp phần bảo tồn và phát huy giá trị của một lễ hội truyền thống vẫn đang được duy trì trong đời sống hiện nay.