Lịch sử chùa Từ Hiếu Huế: Ngôi chùa cổ gắn liền với Phật giáo và triều Nguyễn

Chùa Từ Hiếu Huế được sáng lập vào năm 1843 bởi Hòa thượng Nhất Định – một vị thiền sư nổi tiếng với lòng hiếu thảo hiếm có. Trước đó, ông giữ chức Tăng Cang tại chùa Giác Hoàng Quốc Tự và chùa Bảo Quốc, những ngôi chùa lớn nhất Huế thời bấy giờ. Tuy nhiên, khi mẹ già lâm bệnh nặng, Nhất Định quyết định từ bỏ chức vụ cao quý, trao quyền cho pháp đệ Nhất Niệm, để về thôn Dương Xuân Thượng III (nay thuộc phường Thủy Xuân, TP. Huế) lập thảo am đơn sơ mang tên "An Dưỡng Am". Nơi đây không chỉ là chốn tu hành mà còn là tổ ấm để ông chăm sóc mẹ già.

Vai trò của thiền sư Nhất Định vượt xa việc sáng lập: Ông là biểu tượng sống động của đạo hiếu trong Phật giáo Việt Nam. Tương truyền, mỗi ngày ông phải chống gậy băng rừng lội suối hơn 5km để mua cá, thịt về nấu cháo bồi dưỡng mẹ, dù bị Phật tử dị nghị vì vi phạm giới ăn chay. Hành động này không chỉ thể hiện sự tận tụy mà còn truyền tải thông điệp rằng hiếu đạo là nền tảng của mọi tu hành. Nhờ câu chuyện lan truyền, vua Tự Đức – vị vua hiếu thuận với mẹ – đã cảm động, ban sắc tứ "Từ Hiếu Tự" năm 1848, biến thảo am thành ngôi chùa chính thức. Nhất Định qua đời năm 1858, nhưng di sản của ông vẫn là bài học đạo đức sâu sắc cho hậu thế.

Trong bối cảnh Phật giáo Huế phát triển rực rỡ dưới triều Nguyễn, nơi các vị vua như Gia Long, Minh Mạng coi Phật giáo là quốc giáo – chùa Từ Hiếu nhanh chóng trở thành tổ đình quan trọng. Huế thời kỳ này là trung tâm Phật giáo miền Trung, với hệ thống chùa chiền như Thiên Mụ, Linh Ứng làm nòng cốt. Chùa Từ Hiếu góp phần vào dòng chảy ấy bằng cách tổ chức các Đại Giới Đàn lớn, như Giới Đàn năm 1924 dưới sự chủ trì của Hòa thượng Tâm Tịnh và vua Khải Định, hay Giới Đàn Vạn Hạnh năm 1965. Những sự kiện này không chỉ truyền giới luật mà còn quy tụ danh tăng như Huệ Minh, Huệ Pháp, Viên Giác.

Hơn nữa, chùa là nơi in khắc và lưu truyền kinh điển, từ Phật Thuyết Báo Ân Phụng Mẫu Kinh đến Đại Thừa Vô Lượng Nghĩa Kinh. Qua các đời trụ trì như Cương Kỷ, Huệ Minh, Chơn Thiệt, chùa đã tác thành hàng trăm vị tăng tài, góp phần bảo tồn dòng thiền Nam Tông và Liễu Quán. Trong lịch sử Phật giáo Huế, chùa Từ Hiếu đại diện cho sự kết hợp hài hòa giữa tu hành cá nhân và hoạt động cộng đồng, giúp Phật giáo vượt qua biến động triều đại để tồn tại vững chãi.

Mối liên hệ giữa chùa Từ Hiếu Huế và triều Nguyễn là một chương sử đặc biệt, thể hiện sự bảo trợ hoàng gia đối với Phật giáo. Ngay từ năm 1848, vua Tự Đức không chỉ ban sắc tứ mà còn cấp kinh phí xây dựng, tổ chức lễ khánh thành long trọng với sự tham dự của bà Từ Dũ (mẹ vua) và các quan đại thần. Điều này phản ánh chính sách của nhà Nguyễn: coi Phật giáo là công cụ củng cố đạo đức xã hội, đặc biệt là đạo hiếu – giá trị cốt lõi của Nho giáo mà triều đại này theo đuổi.

Sau đó, các vị vua như Thành Thái (năm 1894) tiếp tục hỗ trợ trùng tu, biến chùa thành di tích hoàng gia. Khuôn viên chùa còn lưu giữ lăng mộ các phi tần chúa Nguyễn, chứng tỏ sự gắn bó sâu sắc. Triều Nguyễn coi chùa Từ Hiếu như một "ngôi chùa quốc gia", nơi hoàng tộc tìm đến để cầu an và thực hành hiếu đạo, góp phần định hình bản sắc văn hóa Huế – nơi Phật giáo hòa quyện với cung đình.

Chùa Từ Hiếu còn được gọi là "chùa Thái Giám" nhờ mối duyên đặc biệt với các thái giám triều Nguyễn – những người hầu cận cung cấm nhưng sống cô quạnh, không con cháu nối dõi. Dưới triều Nguyễn, có khoảng 200 thái giám phục vụ Đại Nội, họ cống hiến trọn đời nhưng không được phép chết trong cung hay xây lăng riêng. Thái giám Châu Phước Năng – một vị có công lớn, đã vận động đồng liêu quyên góp tiền bạc, ruộng đất để mở rộng chùa từ năm 1842-1848, biến nó thành nơi an dưỡng tuổi già.

Điểm độc đáo là khu nghĩa trang thái giám phía sau chùa, rộng khoảng 1.000m², với 24 ngôi mộ của các vị thái giám như Châu Phước Năng. Những vị này, sau khi về hưu, đã quyên góp tài sản để xây dựng chùa và chọn nơi đây làm nơi an nghỉ, thể hiện lòng trung thành với triều đình. Chùa còn có lăng mộ phi tần chúa Nguyễn, khẳng định vai trò lịch sử của nó trong triều đại phong kiến.

Đối với người dân Huế, chùa Từ Hiếu là chốn tâm linh gần gũi, nơi gửi gắm nỗi niềm qua các lễ hội như Vu Lan tháng 7 âm lịch – dịp Phật tử trẻ làm lễ báo hiếu, cầu an cho cha mẹ. Không gian yên bình giữa rừng thông giúp cư dân cố đô tìm sự tịnh tâm giữa bộn bề cuộc sống, với các hoạt động nghe kinh, tụng niệm hàng ngày. Chùa còn là nơi tổ chức đám tang, cưới hỏi, phản ánh đời sống cộng đồng gắn bó với Phật giáo.

Trong văn hóa Huế, chùa đại diện cho "hiếu – đễ – trung – tín", giúp người dân duy trì đạo đức truyền thống. Nhiều cụ già chọn chùa làm nơi quy y, biến nó thành "ngôi nhà thứ hai" nơi linh hồn được an nghỉ và kiếp sau được siêu thoát.

Ngày nay, chùa Từ Hiếu đóng vai trò then chốt trong bảo tồn Phật giáo Huế bằng cách duy trì tổ đình, tổ chức giới đàn định kỳ và in kinh điển số hóa. Là nơi Thiền sư Thích Nhất Hạnh từng tu tập, chùa truyền bá chánh niệm toàn cầu, thu hút tăng ni quốc tế. Hơn nữa, qua du lịch bền vững, chùa giáo dục thế hệ trẻ về đạo hiếu và bảo vệ môi trường (rừng thông là minh chứng). Với sự hỗ trợ từ Giáo hội Phật giáo Việt Nam, chùa tiếp tục là "lá chắn" cho di sản Phật giáo miền Trung trước đô thị hóa.

Khép lại hành trình tìm hiểu về lịch sử Chùa Từ Hiếu, du khách không chỉ cảm nhận được vẻ đẹp của một ngôi chùa cổ kính mà còn chạm đến những giá trị văn hóa, tâm linh và hiếu đạo đã thấm sâu trong dòng chảy lịch sử Huế. Ngày nay, nhiều tour tham quan đưa Chùa Từ Hiếu vào hành trình kết hợp cùng những điểm đến nổi tiếng khác như lăng vua Tự Đức, chùa Thiên Mụ hay các làng nghề truyền thống, mang đến trải nghiệm phong phú và trọn vẹn hơn. Nếu bạn muốn khám phá sâu hơn, hãy truy cập sovaba.travel để tham khảo các tour tham quan chùa Từ Hiếu đa dạng và tìm hiểu thêm nhiều thông tin thú vị về ngôi chùa gắn liền với Phật giáo và triều Nguyễn này.