Nghề nặn tượng ông Táo ở Huế: Làng nghề truyền thống giữ lửa văn hóa dân gian

Nằm bên phố cổ Bao Vinh, làng Địa Linh (phường Hương Vinh, TP Huế) từ lâu nổi tiếng với nguồn đất sét vàng dẻo mịn, chất lượng tốt, thích hợp để làm đồ gốm và tượng đất nung. Theo lời kể của các bậc cao niên cùng tư liệu lịch sử địa phương, dưới triều Nguyễn, nơi đây từng có xưởng sản xuất gạch, ngói mang tên “Nê ngõa tượng cục”, chuyên cung ứng vật liệu cho các công trình cung đình và lăng tẩm. Tương truyền, nhận thấy chất đất đặc biệt của vùng này, nhà vua đã ban tên làng là Địa Linh, mang ý nghĩa vùng đất thiêng.

Từ nghề làm gạch ngói, người dân dần phát triển kỹ thuật nặn tượng ông Táo bằng đất nung để phục vụ tín ngưỡng thờ cúng Táo quân – vị thần gắn với gian bếp trong mỗi gia đình Việt. Qua nhiều thế hệ, nghề thủ công ấy được gìn giữ và trở thành một phần trong đời sống văn hóa tâm linh của người Huế.

Trước đây, làng Sình (huyện Phú Vang) cũng từng có nghề làm tượng ông Táo, nhưng về sau chuyển sang sản xuất áo ông Táo bằng giấy. Đến nay, làng Địa Linh là nơi hiếm hoi còn lưu giữ nghề nặn tượng ông Táo bằng đất nung truyền thống ở Huế.

Nghề xưa vẫn được tiếp nối qua nhiều thế hệ trong các gia đình như ông Võ Văn Đức, Võ Văn Nam, Võ Văn Hải… Có nhà đã gắn bó với công việc này suốt 4–5 đời. Tuy nhiên, trước áp lực thu nhập thấp và công việc đòi hỏi nhiều công sức, số hộ còn bám nghề hiện chỉ khoảng 3–5 hộ. Dẫu vậy, những người thợ ở Địa Linh vẫn âm thầm giữ lại một nét văn hóa dân gian đặc sắc, để mỗi mùa tiễn ông Táo về trời, những pho tượng đất nung mộc mạc lại tiếp tục hiện diện trong nếp nhà người Việt.

Đằng sau mỗi bộ tượng ông Táo bằng đất nung – gồm hai ông và một bà đứng cạnh nhau – là đôi bàn tay khéo léo cùng kinh nghiệm lâu năm của người thợ làng Địa Linh. Công việc đòi hỏi sự tỉ mỉ ở từng công đoạn, đặc biệt là khâu xử lý đất và canh lửa khi nung. Mùa sản xuất thường bắt đầu từ khoảng tháng 9–10 âm lịch, nhộn nhịp nhất vào tháng Chạp để kịp cung ứng cho thị trường Tết.

Chọn và nhào đất sét

Đất sét vàng được chọn lọc, loại bỏ sạn, đá và tạp chất, sau đó trộn nước rồi nhồi, dầm nhiều lần đến khi đạt độ dẻo và mịn. Đất phải đủ mềm, kết dính tốt để khi tạo hình không bị nứt vỡ. Đây cũng là công đoạn nặng nhọc, quyết định phần lớn chất lượng thành phẩm.

Tạo hình bằng khuôn gỗ

Người thợ sử dụng khuôn gỗ lim được đục lõm theo hình bộ tượng hai ông một bà. Trước khi cho đất vào, khuôn được rắc một lớp tro mỏng để chống dính. Đất được nén chặt, phần thừa gạt bỏ bằng tay hoặc dây cước, sau đó chỉnh sửa để các pho tượng có hình dáng cân đối và đứng vững. Khuôn thường được thay mới sau khoảng hai năm sử dụng.

Phơi tượng cho khô

Tượng sau khi lấy khỏi khuôn được đưa ra phơi nắng tự nhiên. Vào những ngày mưa hoặc độ ẩm cao, người thợ dùng quạt điện hỗ trợ hong khô. Tượng cần khô và cứng chắc trước khi đưa vào lò, hạn chế tình trạng nứt vỡ trong quá trình nung.

Nung tượng bằng trấu

Đây là công đoạn đòi hỏi kinh nghiệm và sự kiên nhẫn nhất. Tượng được xếp thành từng lớp trong lò, xen giữa là gạch vụn để tạo khoảng cách và giúp nhiệt lan tỏa đều. Nhiên liệu chủ yếu là vỏ trấu. Tùy quy mô mẻ nung và cách điều chỉnh lửa, thời gian có thể kéo dài từ một ngày một đêm đến hai hoặc ba ngày. Khi ra lò, tượng thường mang sắc vàng nhạt hoặc đỏ gạch mộc mạc.

Sơn vẽ và hoàn thiện tượng

Sau khi nguội, tượng được làm sạch tro bụi, phủ lớp sơn nền với các màu như hồng, đỏ hoặc cánh gián. Người thợ tiếp tục vẽ mắt, râu, tóc và điểm thêm bột kim tuyến để tạo vẻ sinh động. Thành phẩm phổ biến gồm tượng sơn vẽ thông thường và tượng sơn mài có mức độ hoàn thiện cao hơn.

Hầu hết các công đoạn vẫn được thực hiện thủ công, ít phụ thuộc vào máy móc. Vào mùa cao điểm, mỗi gia đình có thể làm ra hàng chục nghìn pho tượng để cung cấp cho các chợ và thương lái trong, ngoài tỉnh. Qua từng lớp đất, màu sơn và lửa nung, người thợ Địa Linh vẫn bền bỉ gìn giữ một nghề truyền thống gắn với phong tục tiễn ông Táo về trời mỗi dịp cuối năm.

Mặc dù mang lại giá trị văn hóa lớn, nhưng nghề nặn tượng ông Táo lại gặp nhiều khó khăn về mặt kinh tế. Giá bán một bức tượng khá thấp, chỉ từ 500 đến 2.000 đồng, trong khi công sức bỏ ra lại rất lớn. Chính vì vậy, nhiều người đã phải bỏ nghề để tìm kế sinh nhai khác.

Tuy nhiên, với những người thợ còn bám trụ, nghề này không chỉ là công việc mưu sinh mà còn là trách nhiệm gìn giữ một di sản văn hóa. Họ vẫn miệt mài sản xuất hàng vạn bức tượng mỗi năm, cung cấp cho thị trường cả trong và ngoài tỉnh Thừa Thiên Huế. Sự quan tâm của chính quyền địa phương và sự ủng hộ của người tiêu dùng là động lực để những người thợ này tiếp tục gìn giữ và phát huy nghề truyền thống.

Làng nghề Địa Linh không chỉ là nơi tạo ra những bức tượng ông Táo mà còn là điểm đến hấp dẫn cho du khách muốn tìm hiểu về văn hóa truyền thống Việt Nam. Đến đây vào dịp giáp Tết, du khách có thể tận mắt chứng kiến quy trình làm tượng, thử sức với một vài công đoạn và cảm nhận không khí hối hả, ấm cúng của một làng nghề đậm chất dân gian. Những bức tượng đất nung tuy nhỏ bé nhưng chứa đựng cả một câu chuyện về tình yêu nghề, sự kiên trì và tinh thần giữ gìn bản sắc văn hóa của người dân cố đô.

Trong dòng chảy của cuộc sống hiện đại, nhiều giá trị truyền thống có nguy cơ mai một, nhưng tại làng Địa Linh, nghề nặn tượng ông Táo vẫn được những người thợ tâm huyết "thắp lửa". Mỗi bức tượng đất nung không chỉ là một sản phẩm thủ công, mà còn là kết tinh của tình yêu nghề, sự kiên trì và trách nhiệm với di sản cha ông. Vượt qua những khó khăn về kinh tế, họ vẫn miệt mài gìn giữ một nét đẹp văn hóa dân gian, góp phần làm cho tục tiễn ông Táo về trời thêm phần thiêng liêng và ý nghĩa. Làng Địa Linh không chỉ là một địa danh, mà còn là một minh chứng sống động cho tinh thần gìn giữ và phát huy bản sắc văn hóa Việt Nam giữa lòng cố đô Huế.

Theo dõi Sovaba Travel để khám phá thêm nhiều câu chuyện thú vị về Huế, từ di sản, ẩm thực đến các làng nghề truyền thống.