Nghệ thuật Pháp Lam Huế: Nét vàng trong mỹ nghệ cung đình triều Nguyễn

Nghệ thuật Pháp Lam Huế, còn gọi là đồ đồng tráng men thời Nguyễn, là kỹ thuật chế tác các sản phẩm từ đồng hoặc hợp kim đồng, bề mặt được tráng men màu để tăng giá trị thẩm mỹ. Đây là một loại hình mỹ thuật kết hợp vật liệu đặc biệt, thường được sử dụng trong trang trí cung đình, với tính địa phương cao và chỉ phát triển mạnh dưới triều Nguyễn (1802-1945). Pháp Lam Huế thuộc dòng "Họa pháp lang" (vẽ trên nền men như hội họa), khác biệt so với các kỹ thuật khác như "Kháp ti pháp lang" (ngăn chia ô hộc).

Không chỉ là đồ trang trí, Pháp Lam còn chịu được tác động ngoại lực, thời tiết, phù hợp cho cả nội ngoại thất. Ví dụ, các mảng Pháp Lam phẳng lớn dùng để trang trí kiến trúc, trong khi các vật dụng nhỏ như bình, lư hương phục vụ nghi lễ. Theo các tài liệu lịch sử, Pháp Lam Huế được coi là "nét vàng" vì màu sắc rực rỡ và kỹ thuật tinh xảo, góp phần làm nên vẻ uy nghi của các công trình Huế.

Pháp Lam (hay còn gọi là pháp lang, có nguồn gốc từ Trung Á, được du nhập vào Trung Quốc từ thời nhà Tống và phát triển mạnh mẽ dưới thời nhà Minh, nhà Thanh. Tại Việt Nam, kỹ thuật này được đưa vào dưới triều vua Minh Mạng vào năm 1827, khi nghệ nhân Vũ Văn Mai, một thợ vẽ nổi tiếng thuộc Nội Tạo, được cử sang Quảng Đông (Trung Quốc) để học nghề. Sau khi trở về, ông đã thành lập Pháp Lam Tượng Cục, một xưởng chế tác chuyên sản xuất các sản phẩm Pháp Lam phục vụ triều đình. Ngoài xưởng chính tại khu Canh Nông trong Thành Nội (Huế), triều Nguyễn còn mở thêm các xưởng tại Ái Tử (Quảng Trị) và Đồng Hới (Quảng Bình) để đáp ứng nhu cầu trang trí cung đình.

Kỹ thuật Pháp Lam Huế chịu ảnh hưởng từ kỹ nghệ Họa pháp lang của Quảng Đông, nhưng các nghệ nhân Việt Nam đã sáng tạo và “Việt hóa” để tạo nên một phong cách riêng biệt, khác với Pháp Lam Trung Quốc. Nếu như Pháp Lam Trung Quốc thường sử dụng kỹ thuật Kháp ty pháp lang với các đường viền đồng để ngăn men màu, thì Pháp Lam Huế áp dụng kỹ thuật Họa pháp lam, vẽ trực tiếp các họa tiết lên lớp men nền, tạo nên những tác phẩm mang dấu ấn cá nhân và sự ấm áp, mộc mạc. 

Tên gọi “Pháp Lam” đã gây ra nhiều tranh luận trong giới nghiên cứu. Một số ý kiến cho rằng từ “Pháp Lam” xuất phát từ “pháp lang”, nhưng được đổi thành “lam” để tránh trùng với quốc húy của chúa Nguyễn Phúc Lan hoặc hoàng hậu Tống Thị Lan, vợ vua Gia Long. Một cách giải thích khác cho rằng “pháp” mang nghĩa là khuôn phép, quy tắc, còn “lam” ám chỉ màu men xanh lam truyền thống. Do đó, “Pháp Lam” có thể hiểu là nghệ thuật tráng men theo những quy chuẩn nhất định, mang ý nghĩa tôn quý như ngọc.

Pháp Lam đóng vai trò quan trọng trong mỹ nghệ cung đình, không chỉ là vật liệu trang trí mà còn là biểu tượng của quyền lực và thẩm mỹ hoàng gia. Nó được sử dụng rộng rãi trong ba lĩnh vực: trang trí kiến trúc (ngoại thất như bờ nóc, cổ diềm), nội thất (hoành phi, câu đối), và đồ dùng tế tự - sinh hoạt (lư hương, bình hoa, khay trà).

Trong cung đình, Pháp Lam tôn vinh vẻ uy nghi, trang nghiêm của các buổi lễ như tế Nam Giao, tế Miếu. Nó khác biệt với Pháp Lam Trung Quốc bằng cách áp dụng trên không gian lớn, góp phần vào di sản văn hóa phi vật thể. Bảo tàng Mỹ thuật Cung đình Huế hiện lưu giữ 98 hiện vật, chứng minh vai trò thiết yếu trong đời sống hoàng tộc. Pháp Lam còn thể hiện sự tiếp thu văn hóa ngoại lai, làm phong phú mỹ nghệ Việt Nam thời Nguyễn.

Kỹ thuật chế tác Pháp Lam Huế truyền thống thuộc "Họa pháp lang": đầu tiên tạo thai cốt từ đồng, sau đó phủ lớp men nền, dùng cọ vẽ họa tiết rồi nung ở nhiệt độ cao. Quy trình phức tạp bao gồm:

• Chuẩn bị thai cốt: Đúc hoặc chạm trổ đồng thành hình dạng mong muốn.
• Tráng men: Phủ men trắng làm nền, vẽ chi tiết bằng men màu (xanh lam, vàng, đỏ).
• Nung chế: Nung nhiều lần ở 800-900°C để men chảy và bám chắc.
• Hoàn thiện: Đánh bóng, khắc thêm nếu cần.

Nghệ nhân Huế sáng tạo bằng cách kết hợp với "Kháp ti pháp lang" cho một số vật dụng ký kiểu từ Trung Quốc. Kỹ thuật thất truyền sau 1889, nhưng gần đây được phục hồi qua nghiên cứu, dù chưa đạt độ tinh xảo như xưa. Quy trình đòi hỏi sự khéo léo, kiên nhẫn, với thành phần men từ khoáng chất tự nhiên.

Màu sắc trong Pháp Lam Huế rực rỡ, nhã nhặn với gam màu truyền thống: xanh lam (chủ đạo), vàng chanh, đỏ, tím, hồng phấn, xanh đậm. Men màu được tạo từ khoáng chất, chịu thời tiết tốt, tạo hiệu ứng lấp lánh như "nét vàng".

Họa tiết đặc trưng bao gồm:

• Tứ linh: Rồng, phượng, lân, quy – biểu tượng quyền lực.
• Hoa điểu: Hoa mẫu đơn, chim muông, dây lá.
• Phong cảnh: Sơn thủy, nhân vật (đôi khi theo lối châu Âu dưới thời Minh Mạng).
• Thơ văn: Chữ Hán Nôm, câu đối, đồ án cổ điển.

Họa tiết phong phú, sinh động, kết hợp yếu tố Việt Nam hóa, như mảng phẳng lớn với nền vàng vẽ hoa giữa dây lá xanh.

Hiện nay, nghệ thuật Pháp Lam Huế vẫn còn được lưu giữ trên nhiều công trình kiến trúc quan trọng, tiêu biểu cho mỹ nghệ cung đình triều Nguyễn, bao gồm:

• Điện Thái Hòa (Đại Nội Huế): Nổi bật với biển ngạch nghi môn mang khẩu hiệu “Trung hòa vị dục” cùng các mảng Pháp Lam trang trí ở cổ diềm mái, thể hiện tính biểu trưng và uy quyền hoàng gia.
• Lăng Minh Mạng: Điện Sùng Ân còn bảo tồn những mảng trang trí Pháp Lam phẳng có kích thước lớn, phản ánh kỹ thuật chế tác tinh xảo thời kỳ hưng thịnh.
• Lăng Tự Đức: Điện Hòa Khiêm và khu vực nghi môn là những điểm còn lưu dấu Pháp Lam với bố cục hài hòa, trang nhã.
• Lăng Thiệu Trị: Điện Biểu Đức ghi nhận sự xuất hiện của Pháp Lam trong không gian kiến trúc mang tính tưởng niệm.
• Lăng Đồng Khánh: Điện Ngưng Hy là công trình tiêu biểu cho sự kết hợp giữa Pháp Lam và các loại hình trang trí cung đình khác.
• Chùa Thiên Mụ: Các chi tiết bầu hồ lô và đồ án trang trí ngoại thất cho thấy Pháp Lam không chỉ hiện diện trong cung điện mà còn lan tỏa vào kiến trúc tôn giáo.

Bên cạnh đó, Bảo tàng Mỹ thuật Cung đình Huế hiện đang trưng bày 98 hiện vật Pháp Lam, bao gồm lư trầm, chóe và nhiều đồ dùng trang trí cung đình quý giá. Song song với hoạt động trưng bày, nhiều công trình kiến trúc tại Huế đang được phục chế và bảo tồn, góp phần gìn giữ và phục hồi giá trị độc đáo của nghệ thuật Pháp Lam cho các thế hệ mai sau.

ĐSo với Pháp Lam Trung Quốc, Pháp Lam Huế mang những đặc trưng riêng, không rập khuôn theo các phong cách Minh – Thanh:

• Kỹ thuật Họa pháp lam: Vẽ trực tiếp lên nền men, tạo nên các tác phẩm độc bản, mang dấu ấn cá nhân của nghệ nhân.
• Họa tiết đậm chất Việt: Các họa tiết như lưỡng long chầu nguyệt, hoa lá hóa rồng, hoặc rùa đội bát quái được cách điệu theo phong cách Việt Nam, khác với rồng Trung Quốc có sừng và vảy đặc trưng.
• Màu sắc tươi sáng, bền bỉ: Các gam màu như đỏ, xanh lam, vàng, tím không chỉ rực rỡ mà còn có khả năng chống chịu thời tiết khắc nghiệt, giữ được vẻ đẹp qua hàng thế kỷ.

Pháp Lam Huế không chỉ là một loại hình mỹ thuật trang trí mà còn là biểu tượng của sự giao thoa văn hóa giữa Việt Nam và thế giới. Các sản phẩm Pháp Lam thể hiện sự sáng tạo và tài hoa của nghệ nhân Việt, đồng thời phản ánh triết lý Nho giáo, tư tưởng vũ trụ, và mỹ cảm cung đình. Với sự hiện diện trên các công trình kiến trúc và vật dụng cung đình, Pháp Lam đã góp phần đưa quần thể di tích Cố đô Huế trở thành Di sản Văn hóa Thế giới.

Bảo tàng Cổ vật Cung đình Huế hiện lưu giữ nhiều hiện vật Pháp Lam quý giá, bao gồm các vật dụng như lư hương, bình hoa, và đĩa trang trí, là minh chứng cho sự phong phú và giá trị của nghệ thuật này.

Nghệ thuật Pháp Lam Huế không chỉ là di sản văn hóa quý báu mà còn là minh chứng sống động cho tài hoa, óc sáng tạo của các nghệ nhân Việt dưới triều Nguyễn. Với kỹ thuật chế tác tinh xảo, sắc men rực rỡ và họa tiết mang đậm hồn Việt, Pháp Lam đã góp phần khắc họa nên vẻ đẹp vàng son của Cố đô Huế. Dù từng chìm vào quên lãng, những nỗ lực phục hồi gần đây đã thổi luồng sinh khí mới, mở ra cơ hội đưa Pháp Lam vươn tầm thế giới. Nếu bạn muốn tận mắt chiêm ngưỡng và tìm hiểu sâu hơn về loại hình mỹ nghệ cung đình độc đáo này, tour du lịch Huế của Sovaba Travel sẽ đưa bạn đến những không gian trưng bày và làng nghề, để cảm nhận trọn vẹn tinh hoa Pháp Lam trong lòng di sản.