Chè xí mà Hội An: Giải mã món ăn "đen xì" gây nghiện của phố cổ

Chè xí mà Hội An, còn được gọi là chí mà phù hoặc chè mè đen, là một món ăn vặt truyền thống đặc trưng của phố cổ Hội An. Món chè này có nguồn gốc từ cộng đồng người Hoa di cư đến Việt Nam từ thế kỷ 17, và qua thời gian, nó đã hòa quyện với ẩm thực địa phương để trở thành biểu tượng của Hội An. 

Về hình thức, chè xí mà có màu đen bóng loáng từ mè đen (vừng đen) xay nhuyễn, trông khá "lạ lẫm" với những ai lần đầu nhìn thấy. Tuy nhiên, đây không phải là món chè thông thường mà là sự kết hợp tinh tế giữa các nguyên liệu tự nhiên như mè đen, bột khoai lang, sắn dây, đường, rau mơ, rau má, nước giếng cổ Bá Lễ. Món chè thường được nấu thành dạng sệt, dẻo quánh, ăn nóng để giữ được độ thơm bùi tối đa.

Không chỉ là món ăn vặt, chè xí mà Hội An còn mang giá trị dinh dưỡng cao. Mè đen giàu chất chống oxy hóa, sắt, canxi và vitamin E, giúp bổ máu, tốt cho tóc và da. Theo y học cổ truyền, món chè này có tác dụng thanh nhiệt, giải độc, rất phù hợp với khí hậu nóng ẩm của miền Trung Việt Nam. Nếu bạn đang du lịch Hội An, đây chắc chắn là món ăn phải thử để cảm nhận sự dân dã nhưng đầy tinh tế của ẩm thực phố cổ.

Tên gọi “xí mà” hay “chí mà phù” xuất phát từ tiếng Phúc Kiến (một phương ngữ của Trung Quốc), nơi cộng đồng người Hoa ở Hội An có nguồn gốc. Trong đó, “chí mà” hoặc “xí mà” nghĩa là mè đen (hạt vừng đen), còn “phù” (hay “fù”) ám chỉ trạng thái nhuyễn, nát của món chè sau khi xay và nấu. Tên gọi này không chỉ đơn giản mà còn phản ánh sự tinh tế trong cách chế biến, nơi mè đen được nghiền mịn để tạo nên độ sệt đặc trưng.

Dấu ấn văn hóa Hoa trong chè xí mà Hội An là minh chứng sống động cho lịch sử giao thương sôi động của Hội An từ thế kỷ 16-17. Lúc bấy giờ, Hội An là thương cảng quốc tế, thu hút thương nhân từ Trung Quốc, Nhật Bản và châu Âu. Cộng đồng người Hoa (chủ yếu từ Phúc Kiến) mang theo ẩm thực quê hương, và món chè mè đen dần được biến tấu để phù hợp với nguyên liệu địa phương như rau má hay bột khoai lang.

Ngày nay, chè xí mà không chỉ là món ăn mà còn là di sản văn hóa, góp phần vào sự đa dạng của ẩm thực Hội An – nơi hòa quyện giữa truyền thống Việt Nam và ảnh hưởng Hoa kiều. 

Cách nấu chè xí mà Hội An truyền thống đòi hỏi sự tỉ mỉ và bí quyết gia truyền từ cộng đồng người Hoa. Dưới đây là quy trình chi tiết dựa trên phương pháp cổ xưa, giúp bạn có thể thử làm tại nhà:

• Chuẩn bị nguyên liệu:
  • 200g mè đen (vừng đen) chất lượng cao.
  • 100g bột khoai lang hoặc bột sắn dây.
  • 150g đường trắng hoặc đường phèn.
  • Nước cốt rau má, rau mơ (tùy chọn, khoảng 100ml để tăng tính thanh nhiệt).
  • Một ít bột năng để tạo độ sệt.
• Sơ chế mè đen: Ngâm mè đen trong nước khoảng 2-3 giờ để mềm, sau đó rửa sạch và rang thơm trên chảo nóng. Rang ở lửa nhỏ để mè không bị cháy, giữ được mùi thơm tự nhiên.
• Xay nhuyễn: Đổ mè rang vào máy xay cùng một ít nước, xay mịn thành hỗn hợp sệt. Đây là bước quan trọng để tạo nên độ "phù" (nhuyễn) đặc trưng.
• Nấu chè: Đun sôi khoảng 1 lít nước, thêm đường và bột khoai lang vào khuấy tan. Sau đó đổ hỗn hợp mè xay vào, khuấy đều tay ở lửa nhỏ để tránh vón cục. Nấu khoảng 20-30 phút đến khi chè sệt lại, có độ dẻo quánh.

Lưu ý: Bí quyết của người Hoa ở Hội An là sử dụng thảo dược tự nhiên để cân bằng vị ngọt, giúp món chè không chỉ ngon mà còn tốt cho sức khỏe. 

Chè xí mà Hội An dễ khiến người ta nhớ không phải vì cầu kỳ, mà nhờ vị ngon cân bằng. Vị ngọt vừa phải của đường, cái béo tự nhiên từ mè đen rang xay và mùi thơm đặc trưng của cách nấu thủ công tạo nên một tổng thể dễ ăn. Màu đen sánh đặc có thể khiến nhiều người dè chừng lúc đầu, nhưng khi nếm thử, chè tan nhẹ trên đầu lưỡi, để lại cảm giác mát và dễ chịu nhờ các nguyên liệu thảo mộc như rau má hoặc rau mơ.

Lý do nhiều người “ăn một lần là nhớ” nằm ở ba điểm rõ ràng. Thứ nhất, mè đen cho vị béo dịu, không gây ngấy. Thứ hai, chè giúp bổ sung năng lượng nhanh, rất hợp để nghỉ chân sau khi đi bộ quanh phố cổ. Cuối cùng, hương vị mộc mạc, quen thuộc khiến món chè này gợi cảm giác gần gũi, như một phần của ẩm thực truyền thống Hội An. Không ít du khách thừa nhận họ tìm lại món chè xí mà mỗi lần quay lại phố cổ.

Thưởng thức chè xí mà Hội An giữa lòng phố cổ là một trải nghiệm khó quên. Hãy tưởng tượng bạn ngồi trên chiếc ghế tre nhỏ bên lề đường, dưới ánh đèn lồng lung linh, húp từng thìa chè nóng hổi trong không khí se lạnh của buổi tối Hội An. Món chè thường được bán ở các gánh hàng rong hoặc quán nhỏ, mở cửa từ sáng sớm đến chiều muộn, giá chỉ khoảng 10.000 - 20.000 VNĐ/tô.

Để trải nghiệm trọn vẹn, hãy ghé Hội An vào mùa thu hoặc đông, khi thời tiết mát mẻ làm nổi bật độ ấm áp của chè. Kết hợp với việc dạo phố, thăm chùa Cầu hoặc mua sắm đèn lồng, bạn sẽ cảm nhận được sự gắn kết giữa ẩm thực và văn hóa.

Nếu bạn đang tìm quán chè xí mà Hội An chuẩn vị, đây là những địa chỉ nổi tiếng:

• Quán ông Thiều: 45/17 Trần Hưng Đạo, Phường Minh An, Hội An
• Quán bà Thảo: Nằm trên đường Trần Phú, quán này nổi tiếng với chè thêm rau má thanh mát. 
• Quán cô Thị: Gần chợ Hội An, quán nhỏ nhưng đông khách nhờ bí quyết thảo dược gia truyền. 

Giữa nhịp sống chậm rãi của phố cổ, chè xí mà Hội An tồn tại như một món ăn nhỏ bé nhưng bền bỉ theo thời gian. Không cần hình thức bắt mắt hay cách thưởng thức cầu kỳ, món chè này chinh phục người ăn bằng hương vị giản dị, dễ chịu và gắn liền với ký ức ẩm thực của một cộng đồng lâu đời. Thưởng thức chè xí mà cũng là một cách để hiểu thêm về Hội An – nơi những điều bình thường nhất lại có sức sống dài lâu và đủ khiến người ta nhớ mãi mỗi khi rời đi.