Lăng Khải Định: Hé lộ lịch sử hình thành và những bí ẩn ít người biết

Lăng Khải Định là lăng mộ của vị hoàng đế thứ 12 triều Nguyễn - vua Khải Định (1885-1925), người trị vì từ năm 1916 đến 1925. Nằm trong quần thể di tích Cố đô Huế - được UNESCO công nhận là Di sản Văn hóa Thế giới năm 1993, lăng này nổi bật với diện tích nhỏ gọn (117m x 48,5m) nhưng chứa đựng giá trị nghệ thuật cao. Khác biệt so với các lăng tẩm truyền thống như Lăng Minh Mạng hay Lăng Tự Đức, Lăng Khải Định thể hiện sự hòa quyện giữa văn hóa Á - Âu, phản ánh bối cảnh lịch sử Việt Nam dưới thời Pháp thuộc. Đây là công trình lăng tẩm "Tây hóa" nhất, tốn kém nhất và xây dựng lâu nhất (11 năm) trong hệ thống lăng mộ triều Nguyễn, mang dấu ấn cá nhân của vị vua có tư tưởng canh tân.

Với kiến trúc tầng lớp trên sườn núi và nghệ thuật khảm sành sứ tinh xảo, lăng không chỉ là nơi an nghỉ mà còn là biểu tượng của sự giao thoa văn hóa, thu hút hàng nghìn du khách mỗi năm để khám phá lịch sử và thẩm mỹ.

Vua Khải Định (tên thật Nguyễn Phúc Bửu Đảo) lên ngôi năm 1916 trong bối cảnh triều Nguyễn suy yếu dưới ách bảo hộ Pháp. Ngay từ đầu triều đại, ông đã cho xây dựng nhiều công trình xa hoa, trong đó Lăng Khải Định là dự án cá nhân lớn nhất. Vị trí được chọn dựa trên tấu trình của các thầy địa lý, với núi Châu Chữ làm hậu chẩm và khe Châu Ê làm thủy tụ.

Ngày 4/9/1920, công trình Lăng Khải Định chính thức được khởi công tại núi Châu Chữ (xã Thủy Bằng, Thừa Thiên Huế) và kéo dài đến 1931 mới hoàn thành. Việc thi công do Tiền quân Đô thống phủ Lê Văn Bá chỉ huy, với sự góp mặt của nhiều nghệ nhân tài hoa như Phan Văn Tánh, Nguyễn Văn Khả, Ký Duyệt, Cửu Sừng… Tuy nhiên, để có kinh phí, vua Khải Định đã xin chính quyền bảo hộ Pháp tăng 30% thuế điền trên cả nước một quyết định gây nhiều bất bình và bị sử sách phê phán nặng nề. Vị vua này đích thân chọn vị trí xây dựng theo phong thủy trên sườn núi Châu Chữ (sau đổi thành Ứng Sơn) và giám sát từng công đoạn. Vật liệu được nhập khẩu từ nhiều nơi: sắt, thép, xi măng, ngói Ardoise từ Pháp; gốm sứ và thủy tinh từ Trung Quốc, Nhật Bản. Nhờ đó, lăng mang vẻ đẹp giao thoa độc đáo, vừa Á Đông vừa Tây phương.

Sau khi hoàn thành, thi hài vua được an táng trong hầm mộ dưới Cung Thiên Định, do vua Bảo Đại (con trai) chỉ đạo. Lăng không chỉ là nơi an nghỉ mà còn là minh chứng cho sự chuyển biến văn hóa Việt Nam đầu thế kỷ 20.

Lăng Khải Định sử dụng vật liệu cao cấp nhập khẩu, thể hiện sự xa hoa:

• Từ Pháp: Sắt, thép, xi măng Portland, ngói Ardoise (đá phiến), đá cẩm thạch.
• Từ châu Á: Gốm sứ, thủy tinh màu từ Trung Quốc và Nhật Bản; ngói tráng men.
• Vật liệu địa phương: Đá Thanh nguyên khối cho bậc thang và tượng, đá tự nhiên cho cổng và sân.

Kỹ thuật trang trí nổi bật là khảm sành sứ (mosaic) - ghép hàng vạn mảnh sứ vỡ và thủy tinh màu thành phù điêu, tranh tường. Các nghệ nhân mài nhẵn và ghép tỉ mỉ, tạo họa tiết bát bửu, ngũ phúc, tứ thời, thậm chí vật dụng hiện đại như đồng hồ báo thức hay vợt tennis. Bích họa "Cửu long ẩn vân" trên trần được vẽ bằng kỹ thuật pháp lam, với nghệ nhân Phan Văn Tánh nằm ngửa dùng chân và miệng cầm cọ - một phương pháp độc đáo để đạt độ chính xác cao.

Những kỹ thuật này không chỉ tăng giá trị thẩm mỹ mà còn đảm bảo độ bền, giúp lăng chống chịu thời gian và thời tiết Huế khắc nghiệt.

Đằng sau vẻ nguy nga tráng lệ của Lăng Khải Định không chỉ là sự kết hợp kiến trúc độc đáo, mà còn ẩn chứa nhiều câu chuyện ít người biết:

Vị trí thi hài không còn bí mật

Khác với các lăng tẩm triều Nguyễn khác, nơi an táng của vua thường được giữ bí mật tuyệt đối, thi hài vua Khải Định lại nằm ngay dưới pho tượng đồng trong Cung Thiên Định. Để đến được nơi này, người ta phải đi qua một đường hầm dài khoảng 30m. Sự “khác thường” này xuất phát từ bối cảnh thời Pháp thuộc, khi triều đình bị giám sát chặt chẽ, khiến việc giữ kín bí mật trở nên bất khả thi.

Tính cách “kỳ dị” của vua Khải Định

Vua Khải Định nổi tiếng với lối sống xa hoa, chịu ảnh hưởng mạnh mẽ từ văn hóa phương Tây. Sử sách và giai thoại dân gian còn nhắc đến tính cách “khác biệt” của ông, từ gu thẩm mỹ sặc sỡ đến sở thích nghệ thuật độc đáo. Không ít người ví Lăng Khải Định như một “chiếc lồng sơn son thếp vàng”, phản chiếu cá tính đặc biệt và sự “tân thời” của vị vua này.

Tin đồn về việc xây dựng lăng

Dân gian còn truyền rằng, để giữ bí mật tuyệt đối về thiết kế lăng, những người thợ tham gia xây dựng đều không toàn mạng tương tự các truyền thuyết về lăng tẩm ở Trung Quốc. Tuy nhiên, cho đến nay chưa có chứng cứ lịch sử nào xác nhận điều đó. Có lẽ, đây chỉ là lời đồn mang màu sắc huyền bí, càng làm tăng thêm sự hấp dẫn cho công trình.

Lăng Khải Định không chỉ là một di tích lịch sử, mà còn là kiệt tác nghệ thuật phản ánh sự giao thoa Đông – Tây trong thời kỳ đặc biệt của triều Nguyễn. Mỗi chi tiết khảm sành sứ tinh xảo, mỗi đường nét kiến trúc độc đáo đều ẩn chứa một câu chuyện, khiến nơi đây trở thành điểm đến không thể bỏ qua của du khách khi về Huế. Giữa vẻ tráng lệ và huyền bí ấy, bạn sẽ cảm nhận rõ sự hòa quyện giữa quá khứ và hiện tại, giữa truyền thống và hiện đại.

Nếu bạn đang tìm kiếm một hành trình trọn vẹn để khám phá di sản Cố đô, hãy để Sovaba Travel đồng hành cùng bạn trong tour tham quan Lăng Khải Định và các điểm nổi bật khác của Huế. Không chỉ được chiêm ngưỡng vẻ đẹp kiến trúc bậc nhất của Ứng Lăng, bạn còn có cơ hội trải nghiệm văn hóa, lịch sử và những câu chuyện ít người biết, tất cả được kể lại qua góc nhìn của những hướng dẫn viên am hiểu và tận tâm.