Bức Cửu Long Ẩn Vân trong Lăng Khải Định: Kiệt tác hơn 100 năm tuổi và những bí ẩn chưa nhiều người biết

Ẩn mình trên trần của ba gian giữa Điện Khải Thành, thuộc cung Thiên Định – trung tâm của quần thể Lăng Khải Định, bức Cửu Long Ẩn Vân là một trong những kiệt tác nghệ thuật độc đáo nhất của kiến trúc cung đình triều Nguyễn. Đây cũng là không gian linh thiêng nhất trong lăng, nơi đặt khám thờ và thi hài của vua Khải Định, trên đỉnh đồi Châu Chữ (Châu Ê), cách trung tâm thành phố Huế khoảng 10 km.

Ngay khi bước vào Điện Khải Thành, du khách gần như bị cuốn hút bởi bức bích họa khổng lồ trải rộng trên toàn bộ phần trần của ba gian chính. Hình ảnh chín con rồng uốn lượn giữa những tầng mây cuồn cuộn được thể hiện đầy sống động, tạo cảm giác như đang chuyển động giữa không gian. Với kích thước khoảng 10 m chiều dài và gần 11 m chiều rộng, đây được xem là một trong những bức tranh trần có quy mô lớn và giá trị nghệ thuật nổi bật nhất Việt Nam.

Ngay bên dưới bức tranh là Bửu tán nặng khoảng 1 tấn, được đúc bằng xi măng và chạm khắc hình rồng vô cùng tinh xảo. Phía dưới là tượng đồng vua Khải Định, được đúc tại Pháp vào năm 1920, đặt uy nghi trên ngai vàng. Phía sau khu mộ là hình ảnh vầng mặt trời khuất bóng, biểu tượng cho sự khép lại của một đời vua, đồng thời gợi lên cảm giác trang nghiêm và trầm mặc cho toàn bộ không gian.

Sự kết hợp hài hòa giữa kiến trúc, điêu khắc và hội họa đã biến Điện Khải Thành trở thành một "bảo tàng nghệ thuật" độc đáo. Trong đó, bức Cửu Long Ẩn Vân không chỉ là điểm nhấn ấn tượng về mặt thị giác mà còn là linh hồn của công trình, khiến bất cứ ai đặt chân đến Lăng Khải Định cũng không khỏi ngước nhìn và trầm trồ trước vẻ đẹp kỳ công của một kiệt tác tồn tại hơn một thế kỷ.

Lăng Khải Định được khởi công vào tháng 9 năm 1920 dưới thời vua Khải Định và hoàn thành sau 11 năm xây dựng, vào năm 1931 dưới triều vua Bảo Đại. Đây là lăng tẩm cuối cùng được xây dựng dưới triều Nguyễn và cũng là công trình đánh dấu sự giao thoa giữa kiến trúc truyền thống Việt Nam với phong cách nghệ thuật phương Tây.

Để tạo nên một công trình mang dấu ấn riêng, vua Khải Định đã cho nhập khẩu sành sứ, thủy tinh, pha lê và nhiều vật liệu cao cấp từ Pháp, Trung Quốc, Nhật Bản... đồng thời quy tụ những nghệ nhân tài hoa trên khắp cả nước về Huế tham gia thi công. Nhờ đó, cung Thiên Định trở thành không gian nghệ thuật đặc sắc với những mảng khảm sành sứ, phù điêu và họa tiết trang trí tinh xảo.

Nổi bật nhất trong không gian này là bức bích họa Cửu Long Ẩn Vân được vẽ trên trần ba gian giữa của Điện Khải Thành. Tác phẩm do nghệ nhân Phan Văn Tánh (Cửu Tánh) thực hiện, được xem là một trong những kiệt tác hội họa cung đình có quy mô lớn và giá trị nghệ thuật cao bậc nhất Việt Nam. Không chỉ mang giá trị trang trí, Cửu Long Ẩn Vân còn gửi gắm tư tưởng về quyền uy của bậc đế vương. Hình ảnh chín con rồng ẩn hiện giữa mây trời tượng trưng cho quyền lực tối thượng, sự trường tồn và khát vọng vĩnh cửu của triều Nguyễn. Đến nay, sau hơn một thế kỷ, bức tranh vẫn là điểm nhấn nổi bật, góp phần tạo nên sức hấp dẫn đặc biệt cho Lăng Khải Định và trở thành kiệt tác nghệ thuật mà bất kỳ du khách nào cũng muốn chiêm ngưỡng khi đến Huế.

Đằng sau vẻ đẹp kỳ vĩ của bức Cửu Long Ẩn Vân là tài hoa của nghệ nhân Phan Văn Tánh, hay còn được biết đến với tên gọi Cửu Tánh – một trong những nghệ nhân cung đình xuất sắc của triều Nguyễn. Ông được vua Khải Định tin tưởng giao trọng trách thực hiện bức bích họa trên trần Điện Khải Thành, một công việc đòi hỏi kỹ thuật điêu luyện, sự kiên trì và óc sáng tạo hiếm có. Theo nhiều tài liệu lịch sử, để hoàn thành tác phẩm trên phần trần cao của điện, Phan Văn Tánh phải dựng giàn giáo, nằm ngửa sát mặt trần trong thời gian dài. Điều đặc biệt là ông không chỉ vẽ bằng đôi tay mà còn dùng cả hai chân để giữ và điều khiển cọ, thậm chí ngậm thêm một cây cọ trong miệng nhằm linh hoạt xử lý nhiều chi tiết cùng lúc. Cách làm độc đáo này giúp ông giữ được khoảng cách lý tưởng với bề mặt tranh, đồng thời tạo nên những đường nét mềm mại, hài hòa trên một không gian rộng lớn.

Xung quanh bức tranh còn lưu truyền một giai thoại nổi tiếng. Trong một lần vua Khải Định đến thị sát công trình, thấy nghệ nhân vẫn mải mê vẽ mà không xuống hành lễ, nhà vua tỏ ý không hài lòng. Khi được hỏi, Phan Văn Tánh điềm tĩnh giải thích rằng nếu rời khỏi vị trí sẽ làm gián đoạn quá trình sáng tác và ảnh hưởng đến chất lượng bức họa. Sau khi ngước nhìn lên trần, chứng kiến những con rồng hiện lên sống động, uyển chuyển giữa tầng mây, vua Khải Định không những nguôi giận mà còn hết lời khen ngợi tài năng của người nghệ nhân. Tương truyền, nhà vua đã thốt lên rằng: "Nếu trên đời có hai người như Cửu Tánh, Trẫm mới dám lấy đầu ngươi." Câu nói ấy đã trở thành minh chứng cho sự trân trọng đặc biệt mà vua dành cho tài năng xuất chúng của ông.

Đến nay, dù trải qua hơn một thế kỷ, bức Cửu Long Ẩn Vân vẫn khiến nhiều người thán phục không chỉ bởi giá trị nghệ thuật mà còn bởi câu chuyện về người nghệ nhân đã dành trọn tâm huyết để tạo nên một kiệt tác vượt thời gian. Chính tài năng, sự sáng tạo và lòng tận tụy của Phan Văn Tánh đã góp phần đưa tác phẩm trở thành biểu tượng nghệ thuật độc đáo của Lăng Khải Định và của cả nền mỹ thuật cung đình Việt Nam.

Không chỉ là một kiệt tác hội họa cung đình, Cửu Long Ẩn Vân còn gắn liền với nhiều điều thú vị khiến du khách và các nhà nghiên cứu không khỏi tò mò.

Màu sắc gần như nguyên vẹn sau hơn một thế kỷ

Dù trải qua gần 100 năm trong điều kiện khí hậu ẩm của Huế, bức tranh vẫn giữ được màu sắc tươi sáng và độ bền đáng kinh ngạc, hầu như không phải trùng tu lớn.

Hiện tượng "không có mạng nhện"

Một điều đặc biệt được nhiều hướng dẫn viên chia sẻ là khu vực trần có bức Cửu Long Ẩn Vân rất hiếm khi xuất hiện mạng nhện, trong khi các vị trí khác trong Điện Khải Thành vẫn có. Đến nay, hiện tượng này vẫn chưa có lời giải thích khoa học rõ ràng.

Sự kết hợp độc đáo giữa hội họa và khảm sành sứ

Nếu các bức tường trong cung Thiên Định nổi bật với nghệ thuật khảm sành sứ và thủy tinh màu, thì Cửu Long Ẩn Vân lại là bức bích họa vẽ trực tiếp trên trần, tạo nên sự tương phản độc đáo và giá trị nghệ thuật đặc biệt.

Biểu tượng của quyền lực và sự trường tồn

Hình ảnh chín con rồng ẩn hiện trong mây không chỉ mang vẻ đẹp thẩm mỹ mà còn tượng trưng cho quyền uy của bậc đế vương, sự hưng thịnh và khát vọng trường tồn của triều Nguyễn. Chính những giá trị ấy đã giúp Cửu Long Ẩn Vân trở thành một trong những tác phẩm nghệ thuật ấn tượng nhất tại Lăng Khải Định.

Bức "Cửu Long Ẩn Vân" không chỉ là tác phẩm nghệ thuật mà còn mang ý nghĩa sâu sắc về văn hóa Việt Nam. Rồng là biểu tượng của hoàng quyền, mưa gió và sự thịnh vượng, thường xuất hiện trong kiến trúc cung đình. Việc rồng ẩn trong mây tượng trưng cho sự huyền bí, bất diệt của vua chúa, đồng thời phản ánh triết lý Phật giáo - Đạo giáo về sự hòa quyện giữa trời đất. Trong bối cảnh lịch sử, bức tranh còn thể hiện sự cởi mở của vua Khải Định với văn hóa phương Tây, khi ông du học Pháp và mang về các kỹ thuật hiện đại để áp dụng.

Đối với du lịch Huế ngày nay, bức tranh góp phần làm nên giá trị di sản UNESCO của Quần thể di tích Huế. Nó nhắc nhở thế hệ trẻ về sự khéo léo của ông cha, đồng thời là bài học về bảo tồn di sản văn hóa.

Để cảm nhận trọn vẹn vẻ đẹp của “Cửu Long Ẩn Vân”, thời điểm lý tưởng nhất là buổi sáng sớm hoặc chiều muộn, khi ánh sáng tự nhiên len lỏi qua khung cửa, khiến bức tranh hiện lên lung linh với hiệu ứng kỳ ảo nhất. Bạn có thể lựa chọn tham gia tour tham quan Lăng Khải Định cùng Sovaba Travel để được nghe các hướng dẫn viên kể lại những câu chuyện thú vị ẩn sau từng chi tiết của kiệt tác này.

Điều khiến “Cửu Long Ẩn Vân” trở nên đặc biệt không chỉ nằm ở quy mô hay kỹ thuật mosaic tinh vi, mà còn ở những câu chuyện huyền bí xoay quanh nó. Từ việc nghệ nhân Phan Văn Tánh phải nằm ngửa dùng chân để ghép từng mảnh sành sứ, cho đến hiện tượng khó lý giải như bức tranh không hề phai màu theo thời gian, cũng chẳng bao giờ thấy mạng nhện bám, tất cả đã biến tác phẩm này thành một huyền thoại sống, khơi gợi sự tò mò và ngưỡng mộ của biết bao thế hệ du khách.