Làng Quy Hậu: Chuyện nghề nón lá bên dòng sông Kiến Giang - Quảng Bình

Làng Quy Hậu thuộc xã Liên Thủy, huyện Lệ Thủy cũ, nằm nép mình bên dòng Kiến Giang hiền hòa, cách trung tâm Đồng Hới khoảng 45–51 km. Không quá xa thị trấn Kiến Giang, ngôi làng mang dáng vẻ đặc trưng của miền quê Lệ Thủy với nhịp sống chậm rãi, không gian xanh mát và tiếng mái chèo, dòng sông như vẫn lặng lẽ chảy qua bao thế hệ.

Chính vị trí ven sông đã tạo nên cho Quy Hậu một vẻ đẹp bình dị, khiến hành trình về đây không chỉ là chuyến ghé thăm một làng nghề. Đó còn là dịp để du khách cảm nhận rõ hơn nhịp sống nông thôn, văn hóa bản địa và những câu chuyện được lưu giữ qua từng nếp nhà, từng bàn tay làm nghề.

Nằm trên vùng đất Lệ Thủy – quê hương của Đại tướng Võ Nguyên Giáp, Quy Hậu càng mang thêm những lớp trầm tích văn hóa riêng. Năm 2008, làng được UBND tỉnh Quảng Bình công nhận là làng nghề truyền thống, đánh dấu một chặng đường gìn giữ nghề làm nón lá đã gắn bó với người dân nơi đây qua nhiều thế hệ.

Nghề làm nón lá ở Quy Hậu được cho là bắt đầu từ những năm đầu thế kỷ XX, khoảng 1905–1906. Theo lời kể của các bậc cao niên, những người đầu tiên mang nghề về làng là ông Nguyễn Văn Dỵ (ông Bộ Chiêm) và ông Đỗ Bá Mỡn (ông thợ Giồng).

Thuở ấy, từ những ngày làm thuê ở vùng Ba Đồn, hai người thợ đã biết đến nghề làm nón và mang theo cả một kỹ nghệ mới trở về quê nhà. Nhận thấy nghề phù hợp với những tháng ngày nông nhàn, họ cùng một số người bạn học hỏi rồi truyền dạy lại cho bà con. Sau này, bà Nga – vợ ông Bộ Chiêm, người vốn có tay nghề từ làng Thổ Ngọa, tiếp tục góp phần đưa những đường kim, mũi chỉ của nghề chằm nón bén rễ sâu hơn trên mảnh đất Quy Hậu.

Từ đó, chiếc nón dần đi vào đời sống của người dân như một phần quen thuộc. Trong những ngày nông nhàn, bên hiên nhà, người lớn chằm nón, trẻ nhỏ lớn lên cùng tiếng kim khâu lách cách. Nghề mang lại thêm nguồn thu nhập, nhưng theo năm tháng, nó còn giữ lại cho Quy Hậu một nhịp sống và một ký ức riêng.

Nón Quy Hậu được làm để đồng hành với cuộc sống của người dân miền quê thường xuyên đối mặt với nắng, mưa và những mùa lũ. Vì thế, chiếc nón cần bền chắc, nhưng vẫn phải nhẹ, thanh thoát và giữ được vẻ đẹp mộc mạc vốn có. Hơn một thế kỷ đã trôi qua, nghề làm nón cũng trải qua không ít thăng trầm. Đầu ra bấp bênh, giá trị kinh tế không còn như trước, nhưng ở Quy Hậu, vẫn có những bàn tay kiên nhẫn ngồi bên vành nón, tỉ mỉ đi từng đường kim. Có lẽ bởi với họ, giữ nghề không chỉ là giữ một kế sinh nhai, mà còn là giữ lại một phần ký ức của ngôi làng bên dòng Kiến Giang.

Nhìn từ xa, một chiếc nón lá có vẻ giản dị đến mức người ta dễ nghĩ rằng chỉ cần vài chiếc lá và những đường kim khâu là có thể hoàn thành. Nhưng ở Quy Hậu, để làm nên một chiếc nón tròn đều, mỏng nhẹ và bền chắc là cả một quá trình đòi hỏi sự kiên nhẫn cùng kinh nghiệm được tích lũy qua nhiều năm.

Chọn và xử lý nguyên liệu là bước đầu tiên. Lá nón được lựa kỹ, phơi vừa nắng để giữ được độ dai và màu sắc tự nhiên, sau đó ủi phẳng bằng dụng cụ nóng. Tre làm vành cũng phải được chọn từ những cây tre dẻo, chắc, rồi vót thành từng nan mảnh, tròn và nhẵn. Tiếp đến là làm khung và uốn vành nón. Những chiếc vành được uốn đều tay, thường khoảng 16 vành, tạo nên dáng nón cân đối và quyết định phần lớn độ chắc chắn của sản phẩm. Chỉ cần một chiếc vành lệch, chiếc nón khi hoàn thiện cũng khó giữ được vẻ tròn trịa vốn có.

Đến công đoạn lợp lá và chằm nón, sự tỉ mỉ của người thợ thể hiện rõ nhất. Từng lớp lá được đặt ngay ngắn trên khung, từng mũi kim đi qua nhẹ nhàng nhưng phải đủ chắc để giữ lá bền theo thời gian. Một người thợ lành nghề cũng chỉ có thể hoàn thành khoảng 2–3 chiếc nón mỗi ngày.

Cuối cùng là hoàn thiện, khi chiếc nón được cắt tỉa, gắn quai và đôi khi điểm thêm những họa tiết mang dấu ấn quê hương. Qua đôi tay người thợ, những chiếc lá tưởng chừng bình thường dần trở thành một vật dụng vừa gần gũi, vừa thanh lịch.

Đến Quy Hậu, du khách không chỉ ghé thăm một làng nghề mà còn có cơ hội chậm lại giữa không gian làng quê yên bình bên dòng Kiến Giang. Đây là nơi những trải nghiệm giản dị lại dễ để lại ấn tượng lâu dài.

Bạn có thể quan sát trực tiếp những người thợ chằm nón, từ những bàn tay đã gắn bó với nghề nhiều năm đến các thế hệ trẻ đang tiếp nối công việc của gia đình. Qua từng công đoạn, câu chuyện về chiếc nón lá cũng dần hiện ra rõ hơn. Nếu có chương trình trải nghiệm hoặc được người dân hướng dẫn, du khách có thể thử tự tay chằm những mũi nón đầu tiên. Một công việc tưởng chừng đơn giản nhưng chỉ khi ngồi trước khung nón, cầm kim và xếp từng lớp lá, người ta mới cảm nhận được sự kiên nhẫn mà nghề thủ công này đòi hỏi.

Một chiếc nón lá Quy Hậu cũng là món quà lưu niệm mang nhiều ý nghĩa hơn một vật dụng thông thường. Đó là sản phẩm được tạo nên từ đôi tay người dân địa phương và mang theo một phần câu chuyện của làng nghề. Sau khi tham quan, du khách có thể dạo quanh những con đường làng ven sông, trò chuyện cùng người dân, nghe thêm những câu chuyện về đời sống, văn hóa Lệ Thủy và những làn điệu hò khoan đã gắn bó với vùng đất này qua nhiều thế hệ.

Từ Quy Hậu, hành trình cũng có thể kết hợp với các làng nghề khác ở Lệ Thủy như làng chiếu cói An Xá, làng nghề đan lát Xuân Bồ hoặc những điểm đến lân cận.

Làng Quy Hậu, bên dòng sông Kiến Giang xanh biếc, như một khúc tình ca mộc mạc mà da diết. Ở nơi ấy, mỗi chiếc nón không chỉ là kết tinh của bàn tay khéo léo, mà còn là nhịp đập thầm lặng của lòng yêu quê hương. Tựa ánh trăng nghiêng mình soi bóng mặt sông, nón lá Quy Hậu mang trong mình vẻ đẹp bền bỉ, thanh tao và tinh thần kiên cường của đất Quảng Bình. Hãy một lần ghé thăm Quy Hậu, để lắng nghe tiếng thì thầm của những vành nón, để chạm vào hơi thở xưa cũ còn ngân mãi trong từng mũi kim đường chỉ. Và rồi, bạn sẽ mang theo không chỉ một chiếc nón nhẹ tay, mà còn cả một miền ký ức dịu dàng của làng quê Quảng Bình.