Lịch sử nhà thờ Phát Diệm: Công trình đá hơn 130 năm tuổi tại Ninh Bình

Nhà thờ Phát Diệm tọa lạc tại thị trấn Phát Diệm, huyện Kim Sơn, tỉnh Ninh Bình, cách trung tâm thành phố Ninh Bình khoảng 28 km và cách Hà Nội chừng 120 km về phía Nam. Quần thể nhà thờ nằm trên một khu đất rộng khoảng 22 ha, thuộc địa phận xã Lưu Phương, giáp với biển Đông và được hình thành từ vùng đất bãi bồi phù sa. Vị trí này không chỉ mang ý nghĩa tôn giáo mà còn gắn liền với lịch sử khai hoang lấn biển của người dân Kim Sơn từ thế kỷ 19. Để đến đây, du khách có thể đi theo quốc lộ 1A rồi rẽ vào quốc lộ 10, hoặc sử dụng phương tiện công cộng như xe buýt từ Hà Nội. Khu vực xung quanh nhà thờ Phát Diệm còn gần với các điểm du lịch nổi tiếng khác như Khu bảo tồn thiên nhiên Vân Long hay Hang Múa, khiến nơi đây trở thành điểm dừng chân lý tưởng cho hành trình khám phá Ninh Bình.

Lịch sử Nhà thờ Phát Diệm gắn liền với một nhân vật quan trọng: Linh mục Phêrô Trần Lục (thường gọi là Cụ Sáu, 1825 - 1899), người chủ trì và kiến trúc sư của công trình.

Công trình kéo dài gần 30 năm

Sau thời gian dài nghiên cứu và khảo sát địa thế vùng đất Ninh Bình, Linh mục Trần Lục đã chọn nơi đây để xây dựng ngôi thánh đường.

• 1865: Bắt đầu tìm kiếm và chuẩn bị nguyên vật liệu.
• 1875: Chính thức khởi công xây dựng.
• 1898 – 1899: Cơ bản hoàn thành và đi vào hoạt động.

Đến nay, nhà thờ Phát Diệm đã hơn 130 năm tuổi (tính từ năm hoàn thành), và được Bộ Văn hóa - Thông tin xếp hạng Di tích lịch sử văn hóa cấp quốc gia năm 1988. Không chỉ là nơi thờ tự, nhà thờ còn chứng kiến sự phát triển của cộng đồng Công giáo Việt Nam, từ thời kỳ thuộc địa Pháp đến các cuộc chiến tranh và hòa bình sau này.

Người chủ trì và thiết kế nhà thờ Phát Diệm là linh mục Phêrô Trần Lục, thường được gọi thân mật là "Cụ Sáu" (1825-1899). Sinh ra tại làng Mỹ Quan, huyện Nga Sơn, tỉnh Thanh Hóa, ông được thụ phong linh mục năm 1856 và bổ nhiệm làm chánh xứ Phát Diệm năm 1865. Không phải là kiến trúc sư chuyên nghiệp, nhưng với tầm nhìn xa và sự lãnh đạo cộng đồng, Cụ Sáu đã huy động hàng ngàn giáo dân tham gia xây dựng. Ông tự tay vẽ thiết kế, giám sát thi công và thậm chí tham gia lao động. Linh mục Trần Lục không chỉ xây dựng nhà thờ mà còn góp phần phát triển vùng đất Kim Sơn, biến nơi hoang vu thành một "kinh đô Công giáo" với hệ thống giáo xứ vững mạnh. Sau khi ông qua đời năm 1899, công trình được hoàn tất và trở thành di sản bất hủ, tôn vinh ông như một "kiến trúc sư vĩ đại" của Việt Nam.

Kiến trúc nhà thờ Phát Diệm được đánh giá là một trong những công trình tôn giáo độc đáo bậc nhất Việt Nam, nơi đá và gỗ được sử dụng để tạo nên vẻ đẹp vững chãi, cổ kính và hài hòa hiếm có. Những nét đặc trưng nổi bật của quần thể có thể điểm qua như sau:

• Vật liệu xây dựng chủ đạo: Đá tự nhiên được sử dụng xuyên suốt, mang lại cảm giác bền vững và trường tồn với thời gian. Đáng chú ý, toàn bộ công trình không dùng xi măng, các khối đá được ghép khít bằng kỹ thuật thủ công tinh xảo.
• Quy mô quần thể kiến trúc: Bao gồm nhà thờ lớn (Chính tòa), Phương Đình (tháp chuông), bốn nhà nguyện nhỏ (Thánh Tâm, Thánh Giuse, Thánh Phêrô, Thánh Rôcô), cùng hang đá nhân tạo và hồ nước rộng, tạo nên bố cục cân đối và trang nghiêm.
• Nhà thờ lớn Phát Diệm: Dài 74 m, rộng 21 m, cao 15 m, với 5 lối vào bằng đá được chạm khắc công phu. Bên trong là 48 cột gỗ lim nguyên khối, cao khoảng 11 m, đường kính 60 cm, thể hiện sự đồ sộ và kỹ thuật xây dựng vượt bậc.
• Phương Đình (tháp chuông): Cao 25 m, gồm 3 tầng, nổi bật với quả chuông nặng 2 tấn, được đúc từ năm 1896, trở thành điểm nhấn kiến trúc và tâm linh của toàn khu.
• Trang trí và nghệ thuật điêu khắc: Các bức phù điêu đá khắc họa những cảnh trong Kinh Thánh nhưng được thể hiện theo phong cách Á Đông, với hình ảnh rồng, phượng uốn lượn, tạo nên sự giao thoa độc đáo giữa văn hóa Đông – Tây.
• Nguyên tắc thiết kế hài hòa: Công trình tuân theo tỷ lệ vàng, trong đó chiều ngang bằng 1/3 chiều dài, chiều cao bằng 2/3 chiều ngang, giúp tổng thể kiến trúc đạt sự cân xứng và trang nhã.

Tất cả những yếu tố trên đã làm nên giá trị đặc biệt của nhà thờ Phát Diệm – không chỉ là một công trình tôn giáo, mà còn là kiệt tác kiến trúc đá phản ánh trình độ kỹ thuật và tư duy thẩm mỹ tinh tế của người Việt hơn một thế kỷ trước.

Nhà thờ Phát Diệm không chỉ là nơi lưu giữ những giá trị tâm linh sâu sắc mà còn là một bảo tàng kiến trúc sống hiếm hoi, nơi thời gian dường như ngưng đọng trên từng phiến đá, thớ gỗ. Qua bàn tay tài hoa và tầm nhìn vượt thời đại của Linh mục Phêrô Trần Lục cùng sự kiên trì của hàng ngàn người thợ, công trình đã vượt qua thách thức về vật liệu và địa lý, sừng sững trở thành biểu tượng cho sự giao thoa văn hóa mỹ mãn.

Với hơn 130 năm tuổi, Phát Diệm là minh chứng hùng hồn cho tinh thần sáng tạo không ngừng nghỉ, nơi kiến trúc Công giáo Tây phương được "Việt hóa" một cách nhuần nhuyễn, mang đậm hồn cốt của đình, chùa truyền thống. Không chỉ là niềm tự hào của Ninh Bình, Phát Diệm còn được xem là di sản kiến trúc – tôn giáo đặc biệt của Việt Nam, nơi lưu giữ những câu chuyện lịch sử được kể bằng ngôn ngữ trầm mặc của đá và gỗ. Đây cũng chính là điểm dừng chân không thể thiếu trong các tour tham quan Nhà thờ đá Phát Diệm, dành cho những ai yêu kiến trúc, lịch sử và mong muốn khám phá chiều sâu văn hóa bản địa.