Sơn mài Tiên Nộn: Nghề thủ công độc đáo giữa lòng Cố đô

Tiên Nộn thuộc xã Phú Mậu, huyện Phú Vang, tỉnh Thừa Thiên Huế trước đây, nằm bên bờ sông Hương, cách khu vực trung tâm Huế khoảng 8–10 km. Nhờ vị trí không quá xa kinh thành xưa, vùng đất này từng có điều kiện giao thương thuận lợi, góp phần đưa các sản phẩm thủ công đến với triều đình và giới quyền quý.

Ngày nay, nhắc đến Tiên Nộn, nhiều người thường nhớ đến những vườn hoa rực rỡ mỗi dịp Tết đến, đặc biệt là nghề trồng hoa truyền thống. Tuy nhiên, vùng đất này còn lưu dấu câu chuyện về nghề sơn mài từng góp phần làm phong phú đời sống thủ công mỹ nghệ xứ Huế. Giữa nhịp sống làng quê ven sông, dấu ấn ấy gợi nhắc về một thời mà sự khéo léo của người thợ được gửi gắm trong từng sản phẩm, từ vật dụng sinh hoạt đến những món đồ trang trí tinh xảo.

Nghề sơn mài ở Huế gắn với nhiều làng nghề lâu đời, trong đó có Triều Sơn, Địa Linh và Tiên Nộn. Từng là một địa chỉ nổi bật về kỹ thuật sơn son thếp vàng, Tiên Nộn góp phần tạo nên vẻ đẹp tinh xảo cho các công trình kiến trúc cung đình, đền đài, lăng tẩm và đồ dùng của giới quyền quý. Từ hoành phi, câu đối đến án thư, kiệu võng, tủ sập…, mỗi sản phẩm đều đòi hỏi sự khéo léo và tỉ mỉ trong từng công đoạn.

Một dấu mốc đáng chú ý của nghề được ghi nhận dưới triều vua Khải Định. Gia đình cụ Nguyễn Đức Bùi, người làng Tiên Nộn, từng được giao thực hiện công việc phục chế sơn son thếp vàng tại Đại Nội Huế. Sự kiện này phần nào cho thấy tay nghề và uy tín của những người thợ sơn mài Tiên Nộn trong nghệ thuật trang trí cung đình.

Sơn mài truyền thống Huế nổi bật với ba kỹ thuật chính: sơn quang, sơn son thếp vàng và sơn mài đắp nổi. Bảng màu thường gặp là đỏ son, đen then, cánh gián, kết hợp với vàng, bạc, xà cừ và các chất liệu tự nhiên như vỏ trứng, vỏ ốc. Qua nhiều lớp sơn, thếp và mài giũa, bề mặt sản phẩm dần hiện lên chiều sâu, độ bóng cùng những họa tiết giàu tính nghệ thuật.

Theo thời gian, nghề sơn mài Tiên Nộn đối mặt với không ít khó khăn. Chi phí nguyên liệu cao, đặc biệt là vàng thật, cùng sự thay đổi của thị trường khiến nhiều hộ không còn duy trì nghề theo phương thức truyền thống. Dẫu vậy, kỹ thuật sơn mài Huế vẫn được tiếp nối trong hoạt động đào tạo mỹ thuật, sáng tác của các họa sĩ và chế tác sản phẩm thủ công, mỹ nghệ. Từ một nghề phục vụ không gian cung đình, sơn mài dần mở rộng sang lĩnh vực nghệ thuật và quà lưu niệm, tiếp tục lưu giữ dấu ấn của một dòng mỹ nghệ từng góp phần làm nên vẻ đẹp riêng của cố đô.

Quy trình làm sơn mài Tiên Nộn là sự kết hợp tinh tế giữa kỹ thuật truyền thống và sự kiên nhẫn bền bỉ của người nghệ nhân. Một sản phẩm hoàn chỉnh thường mất từ vài tháng đến cả năm, bởi mỗi công đoạn đều đòi hỏi độ tỉ mỉ tuyệt đối.

Chuẩn bị nguyên liệu

Nguyên liệu chủ đạo là nhựa sơn từ cây sơn (Rhus succedanea), được khai thác ở vùng núi quanh Huế. Sau khi lấy về, nhựa được để lắng trong thùng gỗ hoặc tre trong nhiều tháng và phân thành ba lớp: lớp trên gọi là dọi nhất (không dùng), lớp giữa là dọi nhì (dùng làm sơn sống), và lớp dưới là dọi tam (dùng làm sơn then). Ngoài ra, các thành phần khác như dầu trẩu, dầu trám, nhựa thông, son đỏ từ khoáng chất, vàng bạc lá cũng được sử dụng để tạo sắc màu và độ bền.

Để tạo sơn cánh gián – màu nâu huyền đặc trưng, nghệ nhân phải kiên trì đánh sơn trong chậu gỗ bằng mỏ vầy liên tục 48 giờ, sau đó trộn với nhựa thông tươi. Sơn đen (sơn then) lại được chế bằng cách phối hợp giữa sơn sống và bột than mịn.

Làm vóc (cốt gỗ)

Vóc là nền tảng của sản phẩm sơn mài, thường làm từ gỗ mít hoặc gỗ xoan – loại gỗ nhẹ, dễ tạo hình. Gỗ sau khi ngâm nước chống mối mọt sẽ được phơi khô, rồi tiến hành phủ lớp hom (hỗn hợp sơn sống với đất sét hoặc vôi sống). Mỗi lớp phải được để khô tự nhiên trước khi tiếp tục, và sau nhiều lần phủ, sản phẩm được mài nước để đạt độ phẳng mịn. Với những sản phẩm cao cấp, riêng giai đoạn làm vóc có thể kéo dài tới hai tháng.

Sơn phủ và trang trí

Khi vóc đã hoàn thiện, nghệ nhân tiến hành phủ sơn sống, mài và lặp lại nhiều lần để tạo độ bóng sâu. Công đoạn trang trí chính là linh hồn của tác phẩm: thếp vàng, thếp bạc, vẽ họa tiết, hoặc đắp nổi. Cuối cùng, sản phẩm được đánh bóng thủ công bằng than củi hoặc cật tre, làm lộ ra lớp màu ẩn hiện, tạo chiều sâu óng ánh, dấu ấn đặc trưng chỉ có ở sơn mài.

Không chỉ là kỹ thuật, quy trình này còn phụ thuộc nhiều vào thời tiết và độ ẩm. Người nghệ nhân phải am hiểu tự nhiên, bởi chỉ trong điều kiện độ ẩm phù hợp, sơn mới khô đều và đạt được độ bền vững theo thời gian.

Sơn mài Tiên Nộn từng gắn liền với các sản phẩm phục vụ không gian cung đình, tín ngưỡng và đời sống thường ngày. Nổi bật trong số đó là hoành phi, câu đối, khám thờ, kiệu, án thư, tượng thờ, cùng những món đồ nội thất như hộp, tủ, bình phong, bàn ghế. Kỹ thuật sơn son thếp vàng thường được sử dụng để tạo nên sắc đỏ trầm ấm, ánh vàng nổi bật, mang vẻ trang nghiêm và sang trọng đặc trưng của mỹ thuật Huế.

Ngày nay, bên cạnh các sản phẩm truyền thống, chất liệu và kỹ thuật sơn mài còn được ứng dụng trong tranh nghệ thuật, đồ trang trí nội thất, quà lưu niệm và phụ kiện như vòng tay, dây chuyền. Sự kết hợp giữa kỹ nghệ thủ công lâu đời và cảm hứng sáng tạo mới giúp sản phẩm sơn mài tiếp cận nhiều đối tượng hơn, đồng thời mở ra hướng phát triển cho làng nghề.

Điểm hấp dẫn của sơn mài nằm ở chiều sâu màu sắc, độ bóng và hiệu ứng ánh kim được tạo nên qua nhiều lớp xử lý công phu. Khi được chế tác và bảo quản đúng cách, sản phẩm có thể bền đẹp trong thời gian dài, góp phần lưu giữ nét tinh tế của nghệ thuật trang trí truyền thống xứ Huế.

Nghề sơn mài Tiên Nộn không chỉ là nguồn sống mà còn là di sản văn hóa của Huế. Làng nghề góp phần lưu giữ tinh hoa nghề Việt, kết nối với các làng lân cận như làng hoa giấy Thanh Tiên hay tranh làng Sình. Du khách đến đây có thể tham quan xưởng, học cách làm sơn mài, hoặc mua sản phẩm trực tiếp từ nghệ nhân. Với vị trí gần sông Hương và bến đò Tiên Nộn, làng nghề trở thành điểm dừng chân lý tưởng trong các tour du lịch Huế. Nhiều hoạt động như đạp xe qua cánh đồng, lên thuyền khám phá phố cổ Bao Vinh giúp du khách trải nghiệm văn hóa địa phương. Nếu bạn đang lên kế hoạch du lịch Huế, đừng bỏ lỡ cơ hội ghé thăm Tiên Nộn để tự tay chạm vào di sản sống động này