Chùa Diệu Đế Huế: Hành trình khám phá lịch sử, kiến trúc & giá trị tâm linh giữa cố đô

Chùa Diệu Đế tọa lạc tại số 100B đường Bạch Đằng, phường Phú Xuân, thành phố Huế, bên bờ sông Đông Ba và gần cầu Gia Hội. Từ vị trí này, du khách có thể phóng tầm mắt về phía dòng sông và khu vực Kinh thành Huế, nơi lưu giữ nhiều dấu tích lịch sử của vùng đất cố đô.

Ngôi chùa nằm giữa những tuyến đường Bạch Đằng, Tô Hiến Thành, Diệu Đế và Chùa Ông. Nhờ vị trí gần trung tâm, du khách có thể dễ dàng tìm đến bằng xe máy, taxi hoặc kết hợp đi bộ dọc bờ sông Đông Ba để ngắm nhìn phố phường Huế.

Khuôn viên chùa rộng khoảng 2.500 m², được bao quanh bởi hệ thống la thành, tạo nên một khoảng không gian riêng giữa khu dân cư đông đúc. Cổng chùa hướng ra phía sông, đón gió từ mặt nước và mở ra khung cảnh bình dị của một góc Huế. Chính vị trí ấy khiến Diệu Đế mang nét đặc biệt: vừa gần gũi với nhịp sống thường ngày, vừa giữ được vẻ tĩnh tại của một ngôi cổ tự lâu đời.

Lịch sử Chùa Diệu Đế bắt đầu từ một phủ đệ hoàng gia. Khu đất này vốn là nhà của Phúc Quốc Công Hồ Văn Bôi, ông ngoại vua Thiệu Trị. Năm 1807, bà Hồ Thị Hoa, sau này là Tá Thiên Nhân Hoàng hậu của vua Minh Mạng, đã sinh hạ hoàng tử Nguyễn Phúc Miên Tông tại đây. Ông chính là vị vua thứ ba của triều Nguyễn.

Năm 1841, sau khi lên ngôi, vua Thiệu Trị cho chuyển phủ đệ cũ thành chùa, vừa ghi dấu nơi mình chào đời, vừa gửi gắm ước nguyện cầu phúc cho muôn dân. Theo Đại Nam Thực Lục, tháng 3 năm Thiệu Trị thứ 4 (1844), triều đình huy động khoảng 600 binh lính tham gia xây dựng. Chùa được ban sắc phong Quốc tự. Tên gọi Diệu Đế bắt nguồn từ Tứ Diệu Đế – giáo lý căn bản của Phật giáo về khổ đau và con đường giải thoát.

Suốt thời Nguyễn, Chùa Diệu Đế giữ vị thế của một ngôi Quốc tự, với các vị trụ trì do triều đình bổ nhiệm. Thế nhưng, những biến động lịch sử cũng khiến ngôi chùa nhiều lần đổi thay:

• Năm 1885: Sau biến cố Kinh đô thất thủ, chùa bị trưng dụng làm công đường, kho bạc, sở đúc tiền và nhà lao.

• Năm 1887: Phần lớn kiến trúc bị triệt hạ, chỉ còn điện Đại Giác, cổng tam quan cùng một số hạng mục.

• Năm 1889: Vua Thành Thái cấp tiền để Hòa thượng Tâm Truyền tổ chức trùng tu. Tuy nhiên, trận bão năm 1904 tiếp tục gây hư hại nặng cho chùa.

• Giai đoạn 1953–1955: Chùa được trùng tu với sự hỗ trợ của bà Từ Cung, mẹ vua Bảo Đại. Điện Đại Giác được xây dựng lại và sau này đổi tên thành điện Đại Hùng.

• Từ năm 2018: Chùa tiếp tục được tu bổ bằng nguồn kinh phí xã hội hóa, trong đó có việc di dời chánh điện cũ nhằm phục vụ công tác bảo tồn và chỉnh trang.

Từ phủ đệ hoàng gia đến ngôi Quốc tự rồi trải qua nhiều lần hưng phế, Chùa Diệu Đế đã chứng kiến những đổi thay của kinh thành Huế suốt hơn một thế kỷ. Những dấu tích còn lại trong khuôn viên chùa hôm nay góp phần lưu giữ một chương lịch sử đáng chú ý của Phật giáo cố đô.

Mang dáng dấp của một ngôi Quốc tự triều Nguyễn, Chùa Diệu Đế gây ấn tượng bởi hệ thống kiến trúc được bao bọc trong khuôn viên có la thành, vừa bề thế vừa trang nghiêm. Mỗi công trình nơi đây đều lưu giữ dấu ấn của một thời kỳ, từ cổng tam quan, chánh điện đến những hiện vật gắn với lịch sử hoàng gia.

Cổng tam quan là điểm dừng chân đầu tiên khi bước vào chùa. Công trình có kết cấu hai tầng theo kiểu cổ lâu, phía dưới gồm ba lối đi, phía trên là lầu thờ Hộ Pháp. Hướng cổng nhìn ra sông Đông Ba, tạo nên dáng vẻ cổ kính giữa không gian phố thị.

Chánh điện – còn gọi là điện Đại Giác, sau đổi tên thành điện Đại Hùng là nơi thờ tự quan trọng nhất. Công trình có kết cấu ba gian hai chái, mái lợp ngói liệt, mặt tiền mở năm cửa. Bên trong là các pho tượng Phật sơn son thếp vàng, tượng 18 vị La Hán cùng những khám thờ gắn với vua Thiệu Trị và hoàng tộc.

Điểm đặc sắc nhất của chánh điện là bức bích họa “Long Vân Khế Hội”, còn được biết đến với tên gọi Cửu Long Ẩn Vân. Trên trần điện, năm con rồng uốn mình giữa những tầng mây, trong khi bốn con khác quấn quanh các cột trụ lớn. Bức tranh có kích thước khoảng 10 × 11 m, được Trung tâm Sách Kỷ lục Việt Nam xác lập kỷ lục vào năm 2008. Năm 2022, chánh điện cũ được di dời nguyên khối lùi về phía sau gần 20 m nhằm bảo tồn công trình cùng bức họa quý.

Ngoài chánh điện, khuôn viên chùa còn có hai nhà lục giác đáng chú ý. Một nơi đặt đại hồng chung đúc năm 1846, nặng gần 4 tấn, trang trí họa tiết nhị thập bát tú; nhà còn lại lưu giữ bia đá khắc bài văn do vua Thiệu Trị soạn. Những hàng cây cổ thụ, khoảng sân rộng và các pho tượng cổ tạo nên vẻ tĩnh lặng cho không gian chùa. Từ kiến trúc cung đình đến những hiện vật có niên đại từ thế kỷ XIX, Chùa Diệu Đế là nơi du khách có thể tìm thấy nhiều dấu tích quý của lịch sử và nghệ thuật Phật giáo dưới triều Nguyễn.

Ghé thăm Chùa Diệu Đế, du khách có thể dành chút thời gian rời xa nhịp sống phố thị để tìm về không gian thanh tịnh bên dòng Đông Ba.  Chùa mở cửa đón khách quanh năm và không thu vé tham quan. Du khách có thể tùy tâm công đức, góp phần gìn giữ cảnh quan và các công trình trong chùa.

Thời điểm thích hợp để ghé thăm:

• Sáng sớm hoặc chiều muộn: Không khí dịu mát, khuôn viên yên tĩnh, thích hợp để tham quan và lễ Phật.

• Mùa xuân (tháng 2–4): Thời tiết Huế thường dễ chịu, thuận lợi cho hành trình khám phá các di tích.

• Dịp lễ Phật Đản: Chùa tổ chức những nghi lễ như Tắm Phật, rước Phật trong không khí trang nghiêm. Vào ngày 25 tháng Chạp, hoạt động gói bánh chưng dành tặng người có hoàn cảnh khó khăn cũng là nét sinh hoạt giàu ý nghĩa được nhiều người quan tâm.

Khi vào chùa, du khách nên chọn trang phục kín đáo, giữ giọng nói vừa phải và tôn trọng các nghi thức thờ tự.

Sau khi khám phá chùa Diệu Đế, du khách có thể dễ dàng di chuyển đến các địa điểm nổi tiếng khác của cố đô Huế:

• Chùa Thiên Mụ: Ngôi chùa cổ kính nằm bên bờ sông Hương, nổi tiếng với kiến trúc độc đáo và cảnh quan thơ mộng.

• Đại Nội Huế: Quần thể di tích lịch sử được UNESCO công nhận là Di sản văn hóa thế giới, là nơi du khách có thể tìm hiểu về lịch sử triều Nguyễn.

• Lăng Khải Định: Một trong những lăng tẩm đẹp nhất ở Huế với sự kết hợp hài hòa giữa kiến trúc truyền thống Việt Nam và phong cách châu Âu.

Kết thúc hành trình khám phá Chùa Diệu Đế, bạn có thể nối tiếp chuyến đi của mình bằng cách ghé thăm những di sản nổi tiếng kể trên để cảm nhận trọn vẹn vẻ đẹp và chiều sâu văn hóa của đất cố đô Huế.

Trên hành trình tìm về những giá trị cổ xưa của cố đô, Chùa Diệu Đế đã mở ra một không gian thiêng liêng, nơi quá khứ và hiện tại giao thoa. Không chỉ là một ngôi chùa, Diệu Đế còn là một câu chuyện lịch sử, một tác phẩm kiến trúc và một nơi chốn để lòng người tìm thấy sự bình yên. Chuyến đi này khép lại, nhưng những cảm nhận về vẻ đẹp hoài cổ và chiều sâu văn hóa của đất Huế, được thể hiện rõ nét qua ngôi quốc tự linh thiêng này, sẽ còn mãi đọng lại trong tâm hồn mỗi người.

Theo dõi Sovaba Travel để cùng khám phá thêm những câu chuyện thú vị về một Huế cổ kính và nên thơ, từ di sản, ẩm thực đến các làng nghề.