Kiến trúc Đại Nội Huế có gì đặc biệt? Quy mô và những công trình nổi bật

Đại Nội Huế, hay còn gọi là Hoàng Thành Huế, là trung tâm của Kinh thành Huế - thủ phủ của triều đại nhà Nguyễn từ năm 1802 đến 1945. Đây là quần thể kiến trúc cung đình lớn nhất còn sót lại ở Việt Nam, nằm bên bờ Bắc sông Hương, thuộc địa phận thành phố Huế, tỉnh Thừa Thiên Huế. Đại Nội được xây dựng từ đầu thế kỷ XIX dưới thời vua Gia Long và hoàn thiện qua các đời vua sau, với vai trò là trung tâm hành chính, chính trị và tôn giáo của đất nước.

Quần thể này bao gồm ba lớp thành lũy chính: Kinh Thành (ngoại thành), Hoàng Thành (Đại Nội) và Tử Cấm Thành (nơi sinh hoạt riêng của hoàng gia). Theo các nguồn lịch sử, Đại Nội Huế từng có hơn 100 công trình kiến trúc lớn nhỏ, được quy hoạch theo nguyên tắc phong thủy cổ phương Đông, lấy núi Ngự Bình làm "tiền án" và sông Hương làm "minh đường". Ngày nay, dù trải qua chiến tranh và thời gian, Đại Nội vẫn giữ được vẻ uy nghi, trở thành điểm đến không thể bỏ qua khi du lịch Huế.

Kiến trúc của Đại Nội Huế là sự kết tinh của tinh hoa văn hóa Việt Nam, chịu ảnh hưởng từ Trung Hoa, Chămpa và cả kỹ thuật hiện đại từ phương Tây. Dưới đây là những điểm nổi bật trong lối kiến trúc của công trình này:

Quy hoạch theo triết lý phương Đông

• Hướng Nam – Hướng của bậc đế vương: Tất cả các công trình trong Đại Nội đều xoay mặt về hướng Nam, dựa trên quan niệm trong Kinh Dịch: “Thánh nhân nam diện nhi thính thiên hạ” (bậc đế vương quay mặt về hướng Nam để cai trị thiên hạ). Điều này thể hiện quyền lực tối cao và sự uy nghiêm của vua chúa.
• Bố cục đối xứng và phong thủy: Đại Nội được xây dựng theo nguyên tắc phong thủy nghiêm ngặt, với các khu vực được bố trí hài hòa giữa Huyền Vũ (Bắc), Chu Tước (Nam), Thanh Long (Đông) và Bạch Hổ (Tây). Trục thần đạo từ Ngọ Môn qua điện Thái Hòa đến lầu Tứ Phương Vô Sự tạo nên một không gian cân đối, hài hòa với thiên nhiên.
• Hệ thống hào và thành lũy: Kinh thành được bao bọc bởi Hộ Thành Hà dài hơn 7 km, vừa có chức năng phòng thủ vừa là tuyến giao thông thủy. Thành được xây dựng theo kiểu Vauban của Pháp, với 24 pháo đài và các pháo nhãn, đại bác bố trí đều, đảm bảo khả năng phòng thủ tối ưu.

Sự giao thoa văn hóa Đông – Tây

• Ảnh hưởng kiến trúc quân sự phương Tây: Kỹ thuật xây dựng thành lũy kiểu Vauban, với các pháo đài nhô ra và hào sâu, được vua Gia Long học hỏi từ các kỹ sư Pháp, giúp Kinh thành Huế không chỉ đẹp mà còn có giá trị chiến lược quân sự.
• Nghệ thuật trang trí cung đình: Các công trình trong Đại Nội sử dụng kỹ thuật sơn son thiếp vàng, khảm sành sứ và thủy tinh, đặc biệt phát triển dưới thời vua Khải Định. Ví dụ, cửa Chương Đức được trang trí bằng nghệ thuật ghép sành sứ đạt đến trình độ tinh xảo, đánh dấu một cột mốc quan trọng trong mỹ thuật triều Nguyễn.
• Phong cách Đông Dương: Một số công trình như điện Kiến Trung được xây dựng vào thế kỷ 20 mang phong cách Đông Dương, kết hợp giữa kiến trúc truyền thống Việt Nam và nét hiện đại của Pháp, tạo nên sự độc đáo trong tổng thể kiến trúc.

Sự hài hòa với thiên nhiên

Đại Nội Huế được thiết kế để hòa quyện với cảnh quan thiên nhiên, với các hồ nước, vườn hoa, cầu đá và cây xanh tạo nên một không gian thơ mộng. Vườn Thượng uyển Cơ Hạ, được phục hồi năm 2012, là một ví dụ điển hình với diện tích 16.800 m², mang lại cảm giác thanh bình và gần gũi với thiên nhiên.

Đại Nội Huế có quy mô đồ sộ, với diện tích khoảng 500 ha cho toàn bộ Kinh thành, trong đó Hoàng Thành chiếm khoảng 315 ha (theo dữ liệu UNESCO). Quần thể được bao quanh bởi hệ thống hào nước rộng 20-30m và tường thành cao 6-8m, dài hơn 10km, với 10 cổng chính để ra vào.

Bên trong, Đại Nội từng sở hữu hơn 150 công trình chức năng, chia thành 10 khu vực chính như Ngoại Triều (nơi làm việc), Tử Cấm Thành (nơi ở của vua chúa) và các khu miếu thờ. Hiện nay, sau các cuộc chiến tranh, khoảng 50 công trình lớn nhỏ vẫn còn nguyên vẹn hoặc được phục dựng, với tổng diện tích bảo tồn khoảng 315 ha và vùng đệm 71 ha. Quy mô này khiến Đại Nội trở thành một trong những di tích cung đình lớn nhất Đông Nam Á, tương đương với Tử Cấm Thành Bắc Kinh về ý nghĩa lịch sử nhưng nhỏ hơn về kích thước.

Bố cục không gian của Đại Nội Huế được thiết kế theo nguyên tắc "tả nam hữu nữ", với trục thần đạo (trục chính Bắc - Nam) chạy xuyên suốt từ Ngọ Môn đến Điện Thái Hòa và Tử Cấm Thành. Trục này tượng trưng cho sự thiêng liêng, kết nối trời đất và quyền lực hoàng gia, lấy sông Hương làm ranh giới tự nhiên.

Không gian được chia thành các khu vực rõ ràng: Phía Nam là Ngoại Triều với các điện triều chính; phía Bắc là Nội Triều và Tử Cấm Thành với hơn 50 công trình riêng biệt. Hệ thống hồ sen, vườn ngự uyển và đồi nhân tạo được bố trí để tạo sự hài hòa, theo ngũ hành và địa lý phong thủy. UNESCO nhấn mạnh rằng bố cục này không chỉ mang tính thực tiễn mà còn thể hiện triết lý vũ trụ quan của người Việt cổ, giúp quần thể chống chịu tốt với lũ lụt và thiên tai.

Phong cách kiến trúc Đại Nội Huế phát triển qua 13 đời vua Nguyễn, bắt đầu từ vua Gia Long (1802-1820) với lối kiến trúc thuần Việt - Trung, sử dụng gỗ, ngói cong và họa tiết dân gian. Đến thời Minh Mạng (1820-1840), các công trình thêm yếu tố tinh xảo hơn, như Điện Thái Hòa với mái lợp ngói lưu ly vàng.

Dưới thời Thiệu Trị và Tự Đức (1841-1883), kiến trúc mang tính nghệ thuật cao, kết hợp thơ ca và điêu khắc, như Hiển Lâm Các cao nhất Đông Nam Á lúc bấy giờ. Sang các vua sau như Khải Định (1916-1925), ảnh hưởng Pháp xuất hiện rõ nét qua các tòa nhà lai Âu - Á, với bê tông và trang trí phương Tây. Tổng thể, phong cách chuyển từ truyền thống sang hiện đại hóa, phản ánh sự giao thoa văn hóa qua các triều đại.

Trong Đại Nội Huế, có hàng trăm công trình, nhưng một số nổi bật nhất phải kể đến:

• Ngọ Môn: Cổng chính Nam, cao 5 tầng với kiến trúc đá granite và ngói men, tượng trưng cho quyền lực hoàng gia. Đây là nơi diễn ra các lễ lớn, với thiết kế đối xứng và hồ sen hai bên.
• Điện Thái Hòa: Trung tâm triều chính, với 80 cột gỗ lim sơn son thếp vàng, mái lợp ngói lưu ly. Công trình này là nơi vua thiết triều, thể hiện đỉnh cao nghệ thuật chạm khắc Việt Nam.
• Hiển Lâm Các: Tòa tháp cao nhất Đại Nội (17m), xây dựng năm 1824, dành thờ các vị công thần. Với 3 tầng gỗ lim, đây là biểu tượng của lòng trung thành và kiến trúc tinh xảo.
• Tử Cấm Thành: Khu vực riêng tư với khoảng 50 công trình, bao gồm Điện Cần Chánh (nơi yến tiệc) và các cung điện hoàng hậu. Dù nhiều phần bị hủy hoại, nó vẫn giữ được bố cục kín đáo, mang tính bí mật hoàng gia.
• Điện Thái Hòa: Nằm ngay sau Ngọ Môn, trên trục thần đạo, điện Thái Hòa là nơi đặt ngai vàng, tổ chức các đại lễ như lễ đăng quang, sinh thần của vua và các buổi đại triều.
• Duyệt Thị Đường: Nằm trong Tử Cấm Thành, Duyệt Thị Đường là nơi biểu diễn các vở tuồng cung đình cho vua, hoàng thân và quan lại. Công trình gồm hai tầng, với tầng dưới dành cho vua và tầng trên dành cho cung nữ, thái giám.

Các công trình này không chỉ đẹp về hình thức mà còn chứa đựng giá trị lịch sử sâu sắc.

Đại Nội Huế mang giá trị lịch sử to lớn, là minh chứng cho triều đại phong kiến cuối cùng của Việt Nam, từ sự thống nhất đất nước dưới nhà Nguyễn đến thời kỳ thuộc địa và cách mạng. Nó chứng kiến các sự kiện quan trọng như lễ đăng quang, các cuộc kháng chiến chống Pháp - Mỹ.

Về văn hóa, Đại Nội là kho tàng nghệ thuật Việt Nam, với các yếu tố nhã nhạc cung đình Huế (Di sản Phi vật thể UNESCO) và kiến trúc phản ánh triết lý Á Đông. UNESCO công nhận nó dưới Tiêu chí (iv) như một ví dụ xuất sắc về đô thị phong kiến Đông Á. Ngày nay, Đại Nội góp phần bảo tồn bản sắc dân tộc, thúc đẩy du lịch và giáo dục lịch sử. Để bảo vệ, chính quyền đã áp dụng kỹ thuật phục dựng truyền thống, giúp di tích này tiếp tục là nguồn cảm hứng cho thế hệ mai sau.

Đại Nội Huế không chỉ là một công trình kiến trúc mà còn là “nhân chứng sống” cho lịch sử hào hùng của dân tộc. Nơi đây chứng kiến những sự kiện trọng đại, như cuộc thương thảo lịch sử năm 1945 giữa chính quyền cách mạng và vua Bảo Đại, dẫn đến việc thoái vị của triều Nguyễn. Dù trải qua chiến tranh và thời gian, Đại Nội vẫn giữ được nét uy nghi, tráng lệ, là niềm tự hào của người dân Huế và Việt Nam. Chính vì thế, Tour Đại Nội Huế luôn là lựa chọn không thể thiếu trong hành trình khám phá miền Trung – đưa bạn từ vẻ đẹp cổ kính, uy nghi của hoàng cung xưa đến những câu chuyện lịch sử sống động còn vang vọng đến hôm nay.