Tại sao Lăng Khải Định được xem là công trình tốn kém và công phu bậc nhất triều Nguyễn?

Vua Khải Định (trị vì 1916–1925) lên ngôi trong giai đoạn triều Nguyễn đang ở những năm tháng cuối cùng, khi đất nước chịu sự bảo hộ của thực dân Pháp. Dù quyền lực không còn như các vị vua tiền nhiệm, ông vẫn dành nhiều tâm huyết cho việc xây dựng các công trình mang dấu ấn cá nhân như điện Kiến Trung, cung An Định và đặc biệt là Ứng Lăng – lăng tẩm của chính mình.

Sau thời gian khảo sát địa thế, năm 1920, vua lựa chọn triền núi Châu Chữ làm nơi an nghỉ. Theo quan niệm phong thủy, khu vực này hội tụ nhiều yếu tố cát địa với núi non bao bọc và dòng nước uốn quanh. Nhà vua đổi tên núi thành Ứng Sơn, đồng thời đặt tên công trình là Ứng Lăng, gửi gắm mong muốn về một nơi yên nghỉ trường tồn giữa thiên nhiên.

Lăng chính thức khởi công vào ngày 4/9/1920 dưới sự chỉ huy của Tiền quân Đô thống phủ Lê Văn Bá. Sau khi vua Khải Định qua đời vào năm 1925, công trình vẫn tiếp tục được xây dựng và hoàn thiện dưới thời vua Bảo Đại, đến năm 1931 mới hoàn thành. Với 11 năm thi công, đây là lăng tẩm có thời gian xây dựng dài nhất trong lịch sử triều Nguyễn. Trong bối cảnh đất nước còn nhiều khó khăn, sự ra đời của công trình cũng gắn với không ít tranh luận, nhưng đồng thời đã để lại một kiệt tác kiến trúc độc đáo, phản ánh dấu ấn giao thoa giữa nghệ thuật truyền thống Việt Nam và kiến trúc phương Tây.

Dù có diện tích khiêm tốn hơn so với Lăng Minh Mạng, Lăng Tự Đức hay Lăng Gia Long, Lăng Khải Định lại được đánh giá là công trình tốn kém và công phu nhất của triều Nguyễn. Giá trị của công trình không nằm ở quy mô, mà ở thời gian xây dựng, vật liệu sử dụng và trình độ chế tác của các nghệ nhân. Lăng được thi công trong 11 năm (1920–1931) – lâu nhất trong hệ thống lăng tẩm triều Nguyễn. Bên cạnh các vật liệu truyền thống, công trình còn sử dụng nhiều vật liệu hiện đại và đắt đỏ thời bấy giờ như xi măng, sắt thép, ngói ardoise nhập từ Pháp, cùng đồ sứ, thủy tinh màu được đưa về từ Trung Hoa và Nhật Bản để phục vụ nghệ thuật trang trí.

Để hoàn thiện những chi tiết tinh xảo, triều đình đã quy tụ nhiều nghệ nhân xuất sắc từ khắp cả nước, trong đó có Phan Văn Tánh, Nguyễn Văn Khả, Ký Duyệt và Cửu Sừng. Họ đã tạo nên những tuyệt tác như bức bích họa Cửu Long Ẩn Vân và hệ thống khảm sành sứ nổi tiếng trong Cung Thiên Định.

Một trong những nguyên nhân khiến công trình gây nhiều tranh luận là việc vua Khải Định xin chính quyền bảo hộ Pháp cho phép tăng 30% thuế điền trên toàn quốc để lấy kinh phí xây dựng lăng. Quyết định này từng vấp phải nhiều ý kiến phản đối vì làm gia tăng gánh nặng cho người dân trong bối cảnh kinh tế còn nhiều khó khăn. Chính sự kết hợp giữa thời gian thi công kéo dài, vật liệu nhập khẩu cao cấp, kỹ thuật chế tác cầu kỳ và nguồn kinh phí đặc biệt đã khiến Lăng Khải Định trở thành công trình lăng tẩm tốn kém và công phu bậc nhất trong lịch sử triều Nguyễn.

Lăng Khải Định là biểu tượng của sự giao thoa văn hóa Đông - Tây, kết hợp các yếu tố kiến trúc truyền thống Việt Nam với phong cách phương Tây như Roman, Gothic, và cả Ấn Độ giáo. Tổng thể lăng là một khối hình chữ nhật với 127 bậc thang, chia thành 5 tầng sân, từ cổng Tam Quan uy nghi đến cung Thiên Định ở vị trí cao nhất. Các chi tiết như cổng Tam Quan mang phong cách Ấn Độ giáo, nhà bia với cột bát giác theo lối Roman biến thể, hay hàng rào hình thánh giá đều thể hiện sự phá cách trong thiết kế.

Nghệ thuật khảm sành sứ tinh xảo

Điểm nhấn nghệ thuật của lăng Khải Định nằm ở cung Thiên Định, nơi hội tụ những tuyệt tác khảm sành sứ và thủy tinh. Các bức phù điêu trên tường được ghép từ những mảnh sành sứ, thủy tinh vỡ, được mài dũa tỉ mỉ và gắn kết bằng vôi hàu, mật mía, tạo nên các họa tiết tinh xảo với các chủ đề như bát bửu, tứ thời, ngũ phúc. Đặc biệt, ba bức bích họa “Cửu long ẩn vân” trên trần cung Thiên Định, do nghệ nhân Phan Văn Tánh thực hiện, được xem là một trong những kiệt tác hội họa lớn nhất Việt Nam. Theo truyền thuyết, nghệ nhân này đã nằm ngửa, dùng cả tay và chân để vẽ nên những bức họa sống động, giữ được độ sắc nét qua hàng thế kỷ.

Tượng đồng và chi tiết nội thất cầu kỳ

Trong cung Thiên Định, điện Khải Thành là nơi đặt án thờ và thi hài vua Khải Định, với bửu tán nặng 1 tấn làm từ bê tông cốt thép nhưng trông thanh thoát như nhung lụa. Pho tượng đồng vua Khải Định, đúc tại Pháp năm 1920 bởi hai nghệ nhân P. Ducing và F. Barbedienne, được đặt ngay phía trên mộ phần, với một đường hầm dài gần 30m dẫn vào lăng. Những chi tiết nội thất như nền đá cẩm thạch, các bức phù điêu ghép sành sứ đều được chế tác với độ tinh xảo hiếm có, thể hiện sự đầu tư không tiếc công sức và tiền của.

Ngay từ khi khởi công, Lăng Khải Định đã trở thành chủ đề gây nhiều tranh luận và đến nay vẫn thu hút sự quan tâm của các nhà nghiên cứu. Những ý kiến trái chiều chủ yếu xoay quanh nguồn kinh phí xây dựng và phong cách kiến trúc của công trình. Về lịch sử và chính trị, việc vua Khải Định xin chính quyền bảo hộ Pháp cho phép tăng 30% thuế điền để lấy kinh phí xây dựng lăng đã vấp phải nhiều phản ứng. Trong bối cảnh đời sống người dân còn nhiều khó khăn, quyết định này bị xem là làm gia tăng gánh nặng cho nông dân và trở thành một trong những vấn đề gây tranh cãi nhất dưới triều Khải Định.

Ở góc độ kiến trúc, Lăng Khải Định cũng tạo nên nhiều ý kiến khác nhau. Không ít người cho rằng công trình mang phong cách quá khác biệt so với các lăng tẩm truyền thống của triều Nguyễn khi sử dụng bê tông cốt thép, vật liệu phương Tây và kết hợp nhiều yếu tố kiến trúc châu Âu. Tuy nhiên, cũng chính sự giao thoa Đông – Tây này đã tạo nên một diện mạo độc đáo, phản ánh bối cảnh lịch sử và xu hướng nghệ thuật của Việt Nam đầu thế kỷ XX.

Dù từng gây nhiều tranh luận, ngày nay Lăng Khải Định được nhìn nhận như một kiệt tác kiến trúc và mỹ thuật. Công trình không chỉ thể hiện sự sáng tạo trong việc kết hợp nhiều trường phái nghệ thuật mà còn ghi dấu tài hoa của các nghệ nhân Việt Nam. Việc Quần thể Di tích Cố đô Huế, bao gồm Lăng Khải Định, được UNESCO công nhận là Di sản Văn hóa Thế giới vào năm 1993 đã khẳng định giá trị lịch sử, kiến trúc và văn hóa bền vững của công trình này.

Lăng Khải Định xứng đáng được gọi là công trình tốn kém và công phu bậc nhất triều Nguyễn, không chỉ bởi việc sử dụng những vật liệu ngoại nhập đắt đỏ từ Pháp, Trung Quốc, Nhật Bản, mà còn nhờ bàn tay tài hoa của các nghệ nhân khắp cả nước và tư duy kiến trúc giao thoa Đông – Tây đầy táo bạo. Nếu có dịp đến Cố đô, bạn đừng bỏ lỡ hành trình ghé thăm Ứng Lăng – Lăng Khải Định để tận mắt chiêm ngưỡng vẻ đẹp tráng lệ và lắng nghe những câu chuyện lịch sử đầy hấp dẫn. Và để chuyến đi thêm trọn vẹn, bạn có thể lựa chọn tour tham quan Lăng Khải Định cùng Sovaba Travel, nơi mang đến cho bạn không chỉ trải nghiệm tham quan, mà còn cả những góc nhìn sâu sắc và chân thực về một giai đoạn lịch sử đặc biệt của triều Nguyễn.