Khám phá nét đẹp văn hóa di sản tại Lễ hội Trường Yên Ninh Bình

Lễ hội Trường Yên (còn được biết đến với tên gọi Lễ hội Hoa Lư hoặc Lễ hội Cờ Lau) là một trong những lễ hội truyền thống lâu đời và tiêu biểu nhất của Ninh Bình. Lễ hội được tổ chức thường niên tại xã Trường Yên, thành phố Hoa Lư, tỉnh Ninh Bình – khu vực trung tâm của Cố đô Hoa Lư xưa.

Thời gian diễn ra lễ hội kéo dài từ ngày 8 đến ngày 10 tháng 3 âm lịch hằng năm, trong đó một số năm có thể bắt đầu sớm từ ngày 6/3 âm lịch. Đáng chú ý, quy mô tổ chức sẽ được mở rộng và đặc biệt hơn vào các kỳ chính hội diễn ra 3 năm một lần. Không gian lễ hội gắn liền với quần thể di tích lịch sử cấp quốc gia đặc biệt Cố đô Hoa Lư, bao gồm các điểm nổi bật như đền thờ vua Đinh Tiên Hoàng, đền thờ vua Lê Đại Hành, chùa Nhất Trụ, đền Bà Chúa Phất Kim, động Am Tiên, cùng hệ thống cảnh quan tự nhiên lân cận như sông Hoàng Long và sông Sào Khê, tạo nên một tổng thể văn hóa – lịch sử đặc sắc.

Lễ hội Trường Yên có nguồn gốc từ thời phong kiến và từng được xem là một hình thức “Quốc lễ” nhằm tưởng niệm công lao to lớn của Đinh Bộ Lĩnh – vị anh hùng đã dẹp loạn 12 sứ quân, thống nhất đất nước, sáng lập nhà nước Đại Cồ Việt và chọn Hoa Lư làm kinh đô vào năm 968. Bên cạnh đó, lễ hội còn tôn vinh Lê Hoàn cùng các bậc khai quốc công thần như Đinh Điền, Nguyễn Bặc, Phạm Phòng Át và Ngô Chân Lưu. Sau khi Lê Thái Tổ dời đô về Thăng Long, lễ hội vẫn được duy trì như một hoạt động văn hóa mang ý nghĩa giáo dục truyền thống “uống nước nhớ nguồn”. Đến giai đoạn 1930–1940, quy mô lễ hội được mở rộng, thu hút đông đảo người dân và du khách tham gia.

Năm 2014, lễ hội được công nhận là Di sản Văn hóa phi vật thể Quốc gia, đánh dấu bước ngoặt quan trọng trong công tác bảo tồn và phát huy giá trị. Đến năm 2016, tên gọi chính thức được điều chỉnh thành Lễ hội Hoa Lư nhằm phù hợp hơn với không gian di sản và định hướng phát triển du lịch. Không chỉ mang ý nghĩa tri ân tiền nhân, lễ hội còn góp phần khơi dậy niềm tự hào dân tộc, đồng thời thể hiện ước vọng về quốc thái dân an, mưa thuận gió hòa – phản ánh sâu sắc tinh thần “linh khí núi sông” của vùng đất cố đô.

Phần lễ là linh hồn của lễ hội, được tổ chức trang trọng tại đền vua Đinh và đền vua Lê. Các nghi thức cổ truyền được phục dựng gần như nguyên vẹn:

• Lễ mở cửa đền: Du khách tự do viếng thăm đền trước ngày khai hội.
• Lễ rước nước: Đoàn rước từ đền vua Đinh ra sông Hoàng Long, múc nước thiêng giữa dòng sông với múa lân sư rồng, phường bát âm, kiệu bát cống. Đây là nghi thức cầu mưa thuận gió hòa, tái hiện truyền thống dân gian.
• Lễ mộc dục: Tắm tượng thần vào giờ tý, sau đó mặc áo, đội mũ (gia quan).
• Lễ dâng hương, tiến phẩm: Dâng hương, rượu, mâm ngũ quả theo nghi thức cổ.
• Lễ rước kiệu: Kiệu từ các di tích thời Đinh – Tiền Lê rước về Cố đô.
• Tế Cửu khúc: Nghi thức tế ca cổ xưa nhất, do đội tế nữ quan (và nam quan từ năm 2017) biểu diễn 9 khúc ca ngợi công đức vua Đinh, kết hợp múa khăn, chiêng trống.
• Lễ hội hoa đăng & cầu siêu: Tối trên sông Sào Khê, thả hoa đăng cầu siêu vong linh, thể hiện giá trị tâm linh sâu sắc.

Mỗi nghi thức đều mang đậm dấu ấn lịch sử – văn hóa – tâm linh, giúp du khách cảm nhận rõ nét đẹp di sản phi vật thể của dân tộc.

Phần hội của Lễ hội Trường Yên mang đến bầu không khí rộn ràng, kết hợp hài hòa giữa các hoạt động truyền thống và hiện đại, góp phần tái hiện sinh động đời sống văn hóa cộng đồng.

Những điểm nhấn nổi bật trong phần hội bao gồm:

• Diễn tích Cờ Lau tập trận: Tái hiện hình ảnh tuổi thơ của Đinh Bộ Lĩnh với trò chơi cờ lau – biểu tượng của tinh thần thượng võ và ý chí thống nhất đất nước.
• Màn xếp chữ “Thái Bình”: Hình ảnh các thiếu nữ trong trang phục áo tứ thân thực hiện nghi thức kéo cờ, xếp chữ mang ý nghĩa cầu mong quốc thái dân an, thịnh trị lâu dài.
• Trò chơi dân gian: Bao gồm nhiều hoạt động đặc sắc như chọi gà, cờ người, thi chèo thuyền khéo, đấu vật, bắn nỏ, kéo co và thổi cơm thi – tạo nên không gian vui chơi đậm chất truyền thống.
• Biểu diễn nghệ thuật: Các tiết mục trống hội, cồng chiêng, kèn đồng, hát chèo, múa lân – sư – rồng góp phần làm nổi bật sắc màu văn hóa dân gian Bắc Bộ.
• Hoạt động hiện đại: Bên cạnh yếu tố truyền thống, lễ hội còn tổ chức triển lãm ảnh, hội thảo du lịch, giao lưu văn hóa và các giải thể thao như bóng chuyền Hoa Lư, tạo sự kết nối giữa quá khứ và hiện tại.

Thông qua chuỗi hoạt động đa dạng này, phần hội không chỉ góp phần bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa dân gian, mà còn tạo cơ hội để du khách, đặc biệt là thế hệ trẻ, tiếp cận và hiểu sâu hơn về di sản của dân tộc.

Để có một hành trình trọn vẹn khi tham dự Lễ hội Trường Yên, du khách nên lưu ý một số kinh nghiệm thực tế dưới đây:

• Thời gian tham gia: Nên có mặt từ ngày 7–9/3 âm lịch để theo dõi đầy đủ các nghi lễ quan trọng cũng như các hoạt động đặc sắc trong khuôn khổ lễ hội.
• Di chuyển: Từ Hà Nội, thời gian di chuyển đến Ninh Bình chỉ khoảng 90–120 phút bằng ô tô. Du khách có thể kết hợp tham quan các điểm nổi bật như Tràng An, Tam Cốc hoặc Chùa Bái Đính để tối ưu lịch trình.
• Trang phục và lưu ý: Khi vào khu vực đền, nên lựa chọn trang phục lịch sự, kín đáo. Đồng thời, cần chuẩn bị nước uống, kem chống nắng và chủ động giữ gìn tư trang, tránh chen lấn vào thời điểm đông người.
• Ẩm thực địa phương: Đừng bỏ lỡ cơ hội thưởng thức các đặc sản nổi tiếng như cơm cháy Ninh Bình, thịt dê núi, rượu Kim Sơn hay mắm cáy.
• Lưu trú: Du khách nên lựa chọn khách sạn hoặc homestay tại khu vực thành phố Hoa Lư hoặc trung tâm Ninh Bình. Việc đặt phòng sớm là cần thiết, đặc biệt trong mùa lễ hội cao điểm.

Ngoài ra, lễ hội cũng là dịp lý tưởng để tìm mua các sản phẩm thủ công mỹ nghệ và đặc sản OCOP địa phương làm quà lưu niệm, góp phần lan tỏa giá trị văn hóa của Ninh Bình.

Lễ hội Trường Yên không chỉ là một sự kiện văn hóa truyền thống mà còn là biểu tượng sống động của lịch sử và bản sắc dân tộc tại vùng đất Cố đô Hoa Lư. Thông qua các nghi lễ trang nghiêm và hoạt động hội phong phú, lễ hội góp phần gìn giữ, tôn vinh những giá trị văn hóa lâu đời, đồng thời kết nối quá khứ với hiện tại. Đối với du khách, đây không chỉ là dịp tham quan mà còn là cơ hội để trải nghiệm chiều sâu văn hóa, cảm nhận tinh thần “uống nước nhớ nguồn” và khám phá vẻ đẹp độc đáo của di sản Ninh Bình. Lễ hội Trường Yên vì thế luôn là điểm hẹn ý nghĩa, để lại ấn tượng sâu sắc trong hành trình khám phá văn hóa Việt Nam.