Khám phá Làng gốm Thanh Hà: Nét đẹp "di sản đất nung" 500 năm tuổi

Làng gốm Thanh Hà tọa lạc tại phường Hội An Tây (trước đây là phường Thanh Hà), thành phố Đà Nẵng, nép mình bên dòng sông Thu Bồn thơ mộng, cách Phố cổ Hội An khoảng 3km về phía Tây. Làng nghề này được hình thành từ thế kỷ XVI, gắn liền với dòng sông Thu Bồn – nguồn cung cấp đất sét chất lượng cao cho nghề gốm. Ngày nay, Làng gốm Thanh Hà không chỉ là nơi sản xuất các sản phẩm thủ công mà còn là điểm du lịch văn hóa nổi bật, với Công viên Đất nung Thanh Hà làm trung tâm. Nơi đây lưu giữ giá trị truyền thống, đồng thời kết hợp yếu tố hiện đại để bảo tồn và phát huy nghề gốm cổ. Làng nghề này đã được công nhận là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia vào năm 2019, góp phần vào sự phát triển du lịch bền vững của Hội An.

Lịch sử Làng gốm Thanh Hà bắt nguồn từ thế kỷ XV, khi những nghệ nhân từ miền Bắc, đặc biệt là từ Thanh Hóa, di cư vào Hội An mang theo kỹ thuật làm gốm truyền thống. Họ kết hợp với đất sét đỏ nâu ven sông Thu Bồn để tạo ra các sản phẩm ban đầu phục vụ sinh hoạt hàng ngày, như gạch, ngói và đồ dùng gia đình. Đến thế kỷ XVII-XVIII, cùng với sự thịnh vượng của thương cảng Hội An, làng nghề phát triển mạnh mẽ, sản phẩm được buôn bán rộng rãi trong nước và xuất khẩu sang các nước Đông Nam Á.

Tuy nhiên, từ thế kỷ XIX, khi thương cảng Hội An suy thoái, làng nghề rơi vào giai đoạn khó khăn. Đến cuối thế kỷ XX, nhờ nỗ lực bảo tồn, làng được công nhận là di tích lịch sử năm 1997 và di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2019. Ngày nay, làng nghề kết hợp du lịch trải nghiệm, tổ chức lễ hội giỗ tổ nghề vào mùng 10 tháng Giêng âm lịch, giúp giữ lửa nghề truyền thống qua nhiều thế hệ.

Nghệ thuật làm gốm Thanh Hà nổi bật với sự mộc mạc và gần gũi, khác biệt so với các làng gốm khác như Bát Tràng. Đặc trưng lớn nhất là không sử dụng men hóa học hay màu sắc sặc sỡ, mà giữ nguyên màu tự nhiên của đất nung: nâu đỏ, hồng hoặc đen, nhờ quá trình nung trong lò củi truyền thống ở nhiệt độ thấp. Sản phẩm mang tính dân dã, bền bỉ, phản ánh đời sống văn hóa và tâm hồn người dân xứ Quảng.

Ngoài ra, làng còn lưu giữ các di tích như đình làng và miếu Nam Diêu, nơi thờ Thần Lửa và Thần Đất. Lễ hội truyền thống với rước kiệu và trò chơi dân gian càng làm nổi bật giá trị văn hóa phi vật thể. Nghệ thuật này không chỉ là nghề thủ công mà còn là sự kết nối giữa con người và thiên nhiên, với đất sét từ sông Thu Bồn làm nguyên liệu chính, tạo nên những tác phẩm độc đáo, giàu giá trị nghệ thuật.

Quy trình làm gốm tại Thanh Hà hoàn toàn thủ công, được truyền qua nhiều thế hệ, bao gồm các bước chính:

• Chọn và khai thác đất sét: Sử dụng đất sét đỏ nâu ven sông Thu Bồn, được chọn lọc kỹ lưỡng để đảm bảo chất lượng.
• Nhào đất: Đất sét được nhào nhuyễn bằng tay hoặc chân cho đến khi đạt độ dẻo cần thiết, loại bỏ tạp chất.
• Tạo hình: Sử dụng bàn xoay truyền thống để chuốt gốm, đòi hỏi kỹ thuật khéo léo và sự tập trung cao.
• Trang trí và khắc họa tiết: Các họa tiết được vẽ hoặc khắc thủ công, mang nét văn hóa địa phương.
• Phơi khô: Sản phẩm được phơi tự nhiên dưới nắng để khô ráo.
• Nung lò: Nung trong lò củi truyền thống ở nhiệt độ khoảng 700-800°C, tạo màu sắc tự nhiên mà không cần men.

Toàn bộ quy trình nhấn mạnh sự tỉ mỉ và kiên nhẫn, giúp sản phẩm có độ bền cao và vẻ đẹp mộc mạc.

Một trong những điểm hấp dẫn nhất tại Làng gốm Thanh Hà là cơ hội tự tay làm gốm dưới sự hướng dẫn của các nghệ nhân lành nghề. Du khách có thể tham gia nhào đất, chuốt gốm trên bàn xoay, trang trí và tạo hình sản phẩm riêng như cốc, bình hoa hay tượng nhỏ. Sau khi hoàn thành, sản phẩm sẽ được phơi khô, nung lò và gửi đến tay bạn làm kỷ niệm.

Hoạt động này không chỉ thú vị mà còn giúp hiểu sâu hơn về nghề gốm, phù hợp cho gia đình, nhóm bạn hoặc du khách cá nhân. Giá trải nghiệm thường bao gồm trong vé tham quan, và bạn có thể giao lưu, học hỏi câu chuyện từ các nghệ nhân, những người giữ lửa nghề qua bao thế hệ.

Sản phẩm gốm Thanh Hà đa dạng, từ đồ dùng hàng ngày đến tác phẩm nghệ thuật:

• Đồ gia dụng: Chén bát, ấm trà, bình hoa với kiểu dáng tinh tế, màu nâu đỏ tự nhiên.
• Đồ trang trí: Tượng nhỏ, đèn lồng gốm, phù điêu, chậu cây cảnh.
• Sản phẩm đặc trưng: Còi đất nung (tò he), gạch ngói dùng trong kiến trúc cổ Hội An.
• Nghệ thuật hiện đại: Bình phong, tượng điêu khắc mang nét văn hóa Việt Nam.

Các sản phẩm này không chỉ bền bỉ mà còn an toàn, thân thiện với môi trường, được du khách yêu thích làm quà lưu niệm.

Công viên Đất nung Thanh Hà là công viên gốm lớn nhất Việt Nam, rộng gần 6.000m², được xây dựng cách đây khoảng 5 năm (khoảng 2021). Công viên được chia thành 9 khu vực riêng biệt: lò gốm, chợ đất nung, khu bảo tồn làng nghề, khu vườn sắp đặt nghệ thuật, khu gốm Sa Huỳnh - Chăm, khu các làng nghề truyền thống, khu triển lãm, thế giới thu nhỏ và khu bảo tàng.

Tại đây, du khách có thể chiêm ngưỡng hàng nghìn tác phẩm đất nung, bao gồm mô hình thu nhỏ của các di sản thế giới như Chùa Một Cột, Nhà thờ Đức Bà Paris hay lăng Bác. Đây là nơi lý tưởng để check-in, chụp ảnh và học hỏi về lịch sử gốm sứ Việt Nam.

Để chuyến tham quan Làng gốm Thanh Hà diễn ra thuận lợi và trọn vẹn hơn, du khách nên lưu ý một số kinh nghiệm thực tế dưới đây nhằm tối ưu thời gian, trải nghiệm và sự thoải mái trong suốt hành trình:

• Thời gian lý tưởng: Từ tháng 2 đến tháng 8, khi thời tiết khô ráo, nắng nhẹ. Tránh mùa mưa từ tháng 9-12. Ghé thăm vào ngày 9-10 tháng 7 âm lịch để tham gia lễ giỗ tổ nghề với rước kiệu và trò chơi dân gian.
• Giờ mở cửa và vé: Từ 8:30 đến 17:30 hàng ngày. Vé người lớn 35.000 VNĐ, trẻ em 15.000 VNĐ, bao gồm tham quan làng, công viên, xem làm gốm và trải nghiệm tự tay làm gốm. Nhóm từ 8 người có hướng dẫn miễn phí.
• Di chuyển: Từ Phố cổ Hội An, đi xe máy hoặc xe đạp theo đường Hùng Vương - Duy Tân (khoảng 10-15 phút). Hoặc đi thuyền sông Thu Bồn để ngắm cảnh.
• Hoạt động: Quan sát quy trình làm gốm, tự tay tạo sản phẩm, mua sắm tại chợ gốm, khám phá công viên. Kết hợp thăm các điểm gần như Chùa Cầu hay chợ Hội An.
• Lưu ý: Mặc đồ thoải mái, dễ giặt (vì đất sét dễ bẩn), mang mũ nón, nước uống. Không chạm vào sản phẩm đang phơi, tôn trọng không gian nghệ nhân. Ăn uống: Thử cao lầu, cơm gà tại quán địa phương.

Làng gốm Thanh Hà không chỉ là một điểm đến tham quan, mà còn là không gian lưu giữ ký ức của một làng nghề hơn 500 năm tuổi, nơi mỗi sản phẩm đất nung phản ánh sự bền bỉ của truyền thống và tinh thần sáng tạo của người thợ thủ công Hội An. Việc ghé thăm và trải nghiệm tại đây giúp du khách hiểu rõ hơn về giá trị của di sản phi vật thể, đồng thời góp phần gìn giữ và lan tỏa văn hóa làng nghề trong dòng chảy du lịch hiện đại. Nếu bạn đang tìm kiếm một hành trình mang tính khám phá, trải nghiệm và học hỏi chiều sâu văn hóa, Làng gốm Thanh Hà chắc chắn là điểm dừng chân đáng để đưa vào lịch trình khi đến Hội An.