Tìm hiểu về hệ sinh thái phong phú tại khu dự trữ thiên nhiên Động Châu - Khe Nước Trong

Khu dự trữ thiên nhiên Động Châu – Khe Nước Trong nằm ở phía Tây Nam tỉnh Quảng Bình, thuộc xã Kim Thủy, huyện Lệ Thủy (một phần giáp Quảng Trị). Khu vực được thành lập chính thức năm 2020 với tổng diện tích khoảng 22.133 – 22.595 ha, bao gồm 22 tiểu khu. Phía Tây giáp biên giới Việt – Lào, phía Nam giáp Khu bảo tồn thiên nhiên Bắc Hướng Hóa (Quảng Trị).

Đây là một trong những khu rừng tự nhiên liên tục rộng lớn nhất Việt Nam còn giữ được tính nguyên vẹn cao, với tỷ lệ che phủ rừng nguyên sinh đạt trên 97-99%. Địa hình chủ yếu là núi đất thấp (độ cao trung bình 500-600m, cao nhất khoảng 1.220m), thuộc vùng đa dạng sinh học trọng điểm Trường Sơn. Khu dự trữ được chia thành các phân khu: bảo vệ nghiêm ngặt, phục hồi sinh thái và hành chính - dịch vụ.

Khí hậu nhiệt đới gió mùa, lượng mưa trung bình khoảng 2.000 mm/năm, tạo điều kiện lý tưởng cho hệ sinh thái rừng nhiệt đới thường xanh. Khu vực là thượng nguồn của sông Long Đại và Kiến Giang, với hệ thống suối khe chằng chịt. WWF từng đánh giá đây là một trong 200 trung tâm đa dạng sinh học toàn cầu. Khu dự trữ không chỉ bảo tồn đa dạng sinh học mà còn hỗ trợ phát triển kinh tế bền vững cho cộng đồng địa phương thông qua du lịch sinh thái và dịch vụ môi trường.

Điểm nổi bật nhất của Động Châu – Khe Nước Trong là hệ sinh thái rừng nhiệt đới thường xanh trên núi đất thấp – kiểu rừng đã trở nên rất hiếm ở Việt Nam do áp lực dân cư và khai thác. Khu vực bảo tồn được hơn 50% (khoảng 12.000-14.000 ha) rừng kín thường xanh mưa ẩm nhiệt đới và á nhiệt đới vùng núi thấp gần như nguyên vẹn.

Theo phân loại của Thái Văn Trừng, các kiểu thảm thực vật chính bao gồm:

• Rừng kín thường xanh mưa ẩm nhiệt đới núi thấp (chiếm tỷ lệ lớn nhất).

• Rừng kín thường xanh mưa ẩm á nhiệt đới.

• Rừng thứ sinh sau khai thác và rừng trên núi đá vôi.

Tổng số loài thực vật ghi nhận khoảng 1.030 loài thuộc 144 họ, trong đó có nhiều loài quý hiếm thuộc Sách Đỏ Việt Nam (khoảng 43 loài). Gần đây, các nhà khoa học còn phát hiện loài mới như Me đá Động Châu và Tỏi đá đen, khẳng định giá trị khoa học cao.

Rừng ở đây có trữ lượng gỗ lớn, cấu trúc đa tầng phức tạp, tạo nên môi trường sống lý tưởng cho động vật. Độ che phủ cao giúp duy trì nguồn nước, điều hòa khí hậu và chống xói mòn đất, những dịch vụ hệ sinh thái quan trọng cho vùng Tây Nam Quảng Bình.

Tổng thể, hệ sinh thái rừng tại Động Châu – Khe Nước Trong không chỉ có ý nghĩa về đa dạng sinh học mà còn giữ vai trò thiết yếu trong bảo vệ môi trường và phát triển bền vững khu vực miền Trung.

Hệ động vật tại Động Châu – Khe Nước Trong được đánh giá có mức độ đa dạng cao với 357 loài động vật có xương sống trên cạn, bao gồm 76 loài thú, khoảng 214–220 loài chim và 67–71 loài bò sát, lưỡng cư. Trong số này có 39 loài nằm trong Danh lục Đỏ IUCN, 44 loài thuộc Sách Đỏ Việt Nam, 28 loài được quản lý theo Công ước CITES và 46 loài thuộc Nghị định 06/2019/NĐ-CP của Chính phủ về quản lý động, thực vật rừng nguy cấp, quý hiếm.

Nhóm thú ghi nhận nhiều loài có giá trị bảo tồn cao như khỉ mặt đỏ, khỉ đuôi lợn phương Bắc, chà vá chân nâu, vượn siki, thỏ vằn Trường Sơn, tê tê Java, gấu ngựa, mang Trường Sơn, mang lớn, sao la và sơn dương. Hệ chim nổi bật với các loài đặc hữu và quý hiếm như trĩ sao, khướu mỏ dài, chích chạch má xám, gà lôi lam mào trắng và đuôi cụt bụng đỏ. Đối với bò sát và lưỡng cư, sự hiện diện của rắn hổ mang chúa, kỳ đà vân cùng một số loài ếch cây đặc hữu cho thấy tính đặc trưng sinh cảnh còn được duy trì tốt.

Sự phong phú về thành phần loài, đặc biệt là các loài đặc hữu của khu vực Đông Dương và Việt Nam, đã nâng cao giá trị bảo tồn của khu dự trữ. Công tác giám sát quần thể thông qua bẫy ảnh, tuần tra bảo vệ rừng và kiểm soát săn bắt trái phép đang được triển khai thường xuyên nhằm đảm bảo sự tồn tại lâu dài của các loài nguy cấp trong hệ sinh thái này.

Sinh cảnh tại Động Châu – Khe Nước Trong rất đa dạng, bao gồm hệ thống suối, thác và hang động tự nhiên xen lẫn rừng nguyên sinh. Khu vực là thượng nguồn sông Nhật Lệ, với các khe suối như Sa Ram (Suối Vàng, Khe Bung), Khe Bang (An Bai, Rào Chân), tạo nên những dòng nước trong vắt, thác nước hùng vĩ và hang động đá vôi.

Địa chất thuộc miền vòng trống Paleozoi với trầm tích cổ, góp phần hình thành các hang động tự nhiên và thác nước như Khe Nước Trong. Những sinh cảnh này không chỉ là nơi sinh sống của nhiều loài thủy sinh mà còn thu hút du lịch mạo hiểm, với các hoạt động trekking, ngắm thác và khám phá hang động. Bảo tồn sinh cảnh tập trung vào chống xói mòn và ô nhiễm nước, đảm bảo sự cân bằng giữa du lịch và bảo vệ môi trường.

Khu dự trữ thiên nhiên Động Châu – Khe Nước Trong không chỉ là một khu bảo tồn thiên nhiên, mà là nơi cho chúng ta cơ hội nhìn lại mối quan hệ giữa con người và môi trường sống. Ở đó, sự sống diễn ra thầm lặng nhưng bền bỉ, trong từng tán rừng, dòng suối, và tiếng động quen thuộc của núi rừng. Không cần lời kêu gọi lớn lao, nơi đây nhắc chúng ta bằng chính sự hiện diện giản dị của nó: thiên nhiên chỉ còn nguyên vẹn khi con người biết dừng lại, lắng nghe và gìn giữ. Một tour khám phá đến Động Châu – Khe Nước Trong không chỉ để khám phá, mà còn để suy ngẫm về cách ta đang sống, và về trách nhiệm với những gì thuộc về tự nhiên nhưng luôn gắn bó mật thiết với chính cuộc sống của chúng ta.