Vai trò của Vườn Thực Vật Phong Nha trong công tác bảo tồn thiên nhiên

Vườn Thực Vật Phong Nha nổi bật với mô hình bảo tồn kép – hiếm có ở các vườn quốc gia Việt Nam: bảo tồn tại chỗ (in-situ) và bảo tồn chuyển chỗ (ex-situ).

• Bảo tồn tại chỗ (in-situ): Giữ nguyên hệ sinh thái rừng nguyên sinh nhiệt đới trên núi đá vôi. Du khách đi bộ đường mòn sẽ chiêm ngưỡng rừng rậm đa tầng, suối trong vắt, thác nước hùng vĩ như Thác Gió (cao hơn 30m) và Thác Tiên. Hệ thực vật tự nhiên với hơn 500 loài cây, bao gồm những cây cổ thụ trăm tuổi như cây Sao Việt Nam (chu vi hơn 3 người ôm – loài mới được xác định danh pháp khoa học) và cây Gùa lau.
• Bảo tồn chuyển chỗ (ex-situ): Vườn ươm cây giống bản địa thu thập và nhân giống hơn 150 loài cây rừng từ các khu vực khác, bổ sung vào bộ sưu tập để tạo nguồn gen dự trữ. Điều này giúp phục hồi loài bị suy giảm và hỗ trợ tái trồng rừng.

Hệ sinh thái ở đây còn bao gồm động vật hoang dã như khỉ rừng, sóc đen, chim công, chim hồng hoàng… Khu phục hồi chức năng động vật tiếp nhận, chữa trị và thả về tự nhiên hàng trăm cá thể động vật bị thương hoặc bị săn bắt trái phép. Nhờ đó, vườn không chỉ lưu giữ đa dạng sinh học mà còn duy trì sự cân bằng sinh thái của vùng núi đá vôi. 

Vườn Thực Vật Phong Nha là tuyến đầu trong việc bảo vệ các loài thực vật quý hiếm, nguy cấp thuộc Sách Đỏ Việt Nam và Danh lục Đỏ IUCN. Toàn Vườn Quốc gia Phong Nha – Kẻ Bàng có khoảng 2.953 loài thực vật, trong đó nhiều loài đặc hữu và nguy cấp như lim xanh, gụ lau, huỳnh, bách xanh đá, lan hài các loại… Vườn Thực Vật tập trung bảo tồn cụ thể qua:

• Nhân giống và ươm trồng: Vườn ươm chuyên biệt nhân giống thành công các loài như dầu rái, vàng anh và nhiều cây gỗ quý hiếm, cung cấp giống cho phục hồi rừng.
• Giám sát và bảo vệ nghiêm ngặt: Khu vực thuộc phân khu bảo vệ nghiêm ngặt, kết hợp công nghệ GIS, bẫy ảnh để theo dõi diễn biến rừng và phát hiện sớm loài mới (ví dụ: Địa nhãn Himalaya – loài ký sinh nguy cấp cao vừa được ghi nhận năm 2026).
• Phối hợp quốc tế: Hợp tác với các tổ chức nước ngoài để trao đổi giống và kỹ thuật bảo tồn, góp phần duy trì nguồn gen quý hiếm không chỉ cho Quảng Bình mà cho cả nước.

Nhờ các biện pháp này, vườn giúp giảm nguy cơ tuyệt chủng, đồng thời cung cấp dữ liệu khoa học cho quản lý bền vững toàn vườn quốc gia.

Vườn Thực Vật không chỉ bảo tồn mà còn là “phòng thí nghiệm xanh” hỗ trợ nghiên cứu khoa học quy mô lớn của Vườn Quốc gia Phong Nha – Kẻ Bàng. Nhà Trưng bày mẫu vật lưu giữ hàng trăm mẫu vật khô (thực vật, động vật, hóa thạch san hô 4 tia và huệ biển chứng minh địa chất cổ hơn 400 triệu năm), phục vụ trực tiếp cho các nhà khoa học.

Các hoạt động nổi bật:

• Hỗ trợ điều tra danh lục thực vật và động vật (đóng góp vào việc phát hiện 5 loài thực vật mới và hàng chục loài động vật mới cho khoa học).
• Tham gia 11 đề tài nghiên cứu cấp tỉnh/bộ và hàng chục nghiên cứu cơ sở trong 20 năm qua, tập trung vào đa dạng sinh học, nguồn gen và phục hồi hệ sinh thái.
• Hợp tác với các trường đại học (ĐH Khoa học Tự nhiên Hà Nội…) và tổ chức quốc tế để nghiên cứu đặc điểm sinh thái loài quý hiếm, ứng dụng công nghệ hiện đại trong giám sát.

Kết quả nghiên cứu không chỉ làm phong phú kho dữ liệu mà còn trực tiếp hỗ trợ xây dựng kế hoạch bảo tồn dài hạn cho toàn di sản.

Một trong những đóng góp quan trọng nhất của Vườn Thực Vật Phong Nha là mô hình “lớp học xanh” kết hợp du lịch sinh thái với giáo dục môi trường. Từ năm 2022 đến nay, vườn đã đón hơn 2.000 học sinh tham gia các chương trình thực địa.

Các hoạt động nổi bật:

• Diễn giải môi trường dọc đường mòn: Quan sát tầng rừng, nhận diện cây đặc hữu, hiểu vai trò điều hòa khí hậu.
• Tham quan khu cứu hộ động vật: Học về quy trình cứu hộ, đặc điểm loài nguy cấp và hậu quả săn bắt trái phép.
• Hoạt động trải nghiệm sáng tạo: Vẽ tranh, làm đồ thủ công từ lá rừng, thuyết trình về bảo vệ thiên nhiên.
• Chinh phục Thác Gió và trekking nhẹ: Rèn luyện thể lực kết hợp giáo dục tinh thần bảo vệ rừng.

Những chương trình này không chỉ dành cho học sinh mà còn mở rộng đến cộng đồng địa phương và du khách, giúp nâng cao nhận thức, thay đổi hành vi và tạo thế hệ trẻ yêu thiên nhiên, sẵn sàng tham gia bảo tồn.

Vườn Thực Vật Phong Nha là một mắt xích quan trọng trong chiến lược tổng thể bảo tồn Di sản Thiên nhiên Thế giới Phong Nha – Kẻ Bàng (công nhận UNESCO năm 2003, mở rộng giá trị đa dạng sinh học sau này). Vườn quốc gia có diện tích hơn 123.000 ha, sở hữu 1.394 loài động vật và gần 3.000 loài thực vật, trong đó 111 loài nằm trong Sách Đỏ Việt Nam.

Vườn Thực Vật đóng góp cụ thể bằng:

• Thực hiện đồng thời in-situ + ex-situ – mô hình tiên tiến hỗ trợ toàn vườn quốc gia.
• Là trung tâm cứu hộ và thả động vật hoang dã (hàng trăm cá thể đã được phục hồi và tái thả).
• Phát triển du lịch sinh thái bền vững: Giảm áp lực lên vùng lõi bằng cách phân tán du khách, kết hợp giáo dục và kinh tế cộng đồng.
• Cung cấp dữ liệu khoa học và mẫu vật cho quản lý nhà nước, góp phần vào các dự án quốc tế về bảo tồn đa dạng sinh học.

Nhờ đó, vườn không chỉ bảo vệ giá trị nội tại mà còn nâng tầm vị thế của Vườn Quốc gia Phong Nha – Kẻ Bàng trên bản đồ bảo tồn thế giới.

Vườn Thực Vật Phong Nha không chỉ là một mảnh đất, mà là một câu chuyện - câu chuyện về sự sống, về trách nhiệm và về hy vọng. Nơi đây, mỗi nhành cây, mỗi sinh vật đều mang trong mình ký ức của đất trời và lời nhắn gửi cho con người: rằng thiên nhiên không phải thứ để chiếm đoạt, mà là để chở che. Nếu có dịp đặt chân đến đây trong năm nay, đừng ngần ngại đặt tour tham quan Vườn Thực Vật Phong Nha của Sovaba Travel qua hotline 0934.733.223 để lắng nghe tiếng gió, ngắm nhìn ánh mắt của những loài vật hoang dã, và cảm nhận trọng trách mà chúng ta mang trên vai trọng trách gìn giữ một di sản không chỉ của Việt Nam, mà của cả nhân loại.