Vì sao Huế được mệnh danh là Thành phố Festival? Điểm hẹn văn hóa truyền thống nổi bật cả nước

Lịch sử Festival Huế bắt đầu từ những cuộc giao lưu văn hóa Việt – Pháp vào đầu thập niên 1990. Năm 1992, Huế phối hợp với Hội Người yêu Huế (Amical des Amis de Hué) và tổ chức CODEV thuộc Tổng công ty Điện lực Pháp tổ chức “Liên hoan gặp gỡ Việt – Pháp” (Rencontre Franco-Vietnamienne). Sự kiện khi ấy còn mang tính thử nghiệm, nhưng đã tạo dấu mốc đáng chú ý khi nghệ thuật truyền thống cung đình Huế được giới thiệu trong một chương trình văn hóa có sự tham gia của đối tác quốc tế.

Đến năm 1998, Huế tiếp tục tổ chức một kỳ lễ hội với sự hỗ trợ của Pháp. Đây là bước chuẩn bị quan trọng để Festival Huế chính thức ra đời. Tháng 10/1998, Chính phủ cho phép tỉnh Thừa Thiên Huế phối hợp với Đại sứ quán Pháp tổ chức Festival Huế 2000, mở ra một mô hình lễ hội văn hóa có quy mô quốc gia và hướng tới giao lưu quốc tế.

Festival Huế lần đầu tiên diễn ra từ ngày 8 đến 19/4/2000, với chủ đề “Huế – Thành phố của nghệ thuật sống”. Hơn 410.000 lượt người tham dự, trong đó có khoảng 41.000 lượt khách du lịch và 6.000 khách quốc tế; hơn 30 đoàn nghệ thuật Việt Nam và Pháp cùng hơn 1.000 nghệ sĩ góp mặt. Quy mô ấy cho thấy Huế hoàn toàn có khả năng đưa di sản và nghệ thuật truyền thống ra khỏi không gian cố đô để trở thành một phần của đời sống văn hóa đương đại. Từ năm 2000, Festival Huế được tổ chức định kỳ vào các năm chẵn, từng bước mở rộng nội dung và quy mô. Qua nhiều kỳ tổ chức, lễ hội không còn dừng ở một sự kiện văn hóa đơn lẻ mà trở thành một thương hiệu gắn với hình ảnh Huế, quy tụ nghệ sĩ và các đoàn nghệ thuật đến từ nhiều quốc gia.

Huế có một lợi thế mà không nhiều đô thị ở Việt Nam sở hữu: di sản hiện diện ngay trong đời sống của thành phố. Từng là kinh đô dưới triều Nguyễn, Huế còn lưu giữ một hệ thống di sản phong phú, từ Quần thể Di tích Cố đô Huế, Nhã nhạc cung đình đến Mộc bản, Châu bản triều Nguyễn, Thơ văn trên kiến trúc cung đình và nhiều di sản khác đã được UNESCO ghi danh. Bên cạnh đó là hệ thống đình, chùa, nhà vườn, làng nghề, lễ hội và các hình thức nghệ thuật dân gian vẫn được gìn giữ qua nhiều thế hệ.

Nhưng di sản thôi chưa đủ để tạo nên một thành phố Festival. Điều quan trọng hơn là Huế có khả năng đưa những giá trị ấy vào các hoạt động văn hóa đương đại, biến không gian cố đô thành nơi diễn ra các chương trình nghệ thuật, lễ hội và giao lưu quốc tế.

Điều này được định hướng rõ hơn vào năm 2007, khi Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định 143/2007/QĐ-TTg phê duyệt Đề án xây dựng thành phố Huế thành Thành phố Festival của Việt Nam. Đề án đặt mục tiêu xây dựng Huế thành một thành phố Festival mang tầm quốc gia và quốc tế, đồng thời kết hợp bảo tồn bản sắc văn hóa với phát triển du lịch và kinh tế – xã hội. Thực tế, những kỳ Festival đầu tiên từ năm 2000 đã cho thấy hướng đi này có cơ sở. Quy mô tổ chức ngày càng mở rộng, sự tham gia của các đoàn nghệ thuật quốc tế ngày càng đa dạng, trong khi các giá trị văn hóa Huế vẫn giữ vai trò trung tâm. Từ đó, “Huế – Thành phố Festival của Việt Nam” dần trở thành một định danh gắn với hình ảnh cố đô.

Nói cách khác, Huế được chọn không chỉ vì có nhiều di sản, mà bởi thành phố có đủ nền tảng để biến di sản thành đời sống văn hóa đang diễn ra. Đây cũng là điểm làm nên sự khác biệt của Huế so với một điểm đến chỉ nổi tiếng nhờ các công trình lịch sử.

Từ năm 2022, Huế chuyển sang mô hình Festival Bốn Mùa, thay cho cách tổ chức Festival theo chu kỳ hai năm. Thay đổi này mở rộng không gian và thời gian của lễ hội, tận dụng hệ thống hơn 500 lễ hội truyền thống, đồng thời tạo thêm sản phẩm văn hóa – du lịch vào nhiều thời điểm trong năm.

• Mùa Xuân – “Xuân Cố đô”: Gắn với không khí Tết, các nghi lễ cung đình như Lễ Ban Sóc, hoạt động văn hóa dân gian và những chương trình như Festival Võ thuật Cố đô.

• Mùa Hạ – “Kinh thành tỏa sáng”: Là mùa cao điểm với Tuần lễ Festival nghệ thuật quốc tế vào năm chẵn hoặc Festival Nghề truyền thống vào năm lẻ, cùng các chương trình áo dài, nghệ thuật đường phố.

• Mùa Thu – “Huế vào Thu”: Nổi bật với các hoạt động Trung thu, hội đèn lồng quốc tế, quảng diễn lân – sư – rồng và rước đèn trên đường phố.

• Mùa Đông – “Mùa Đông xứ Huế”: Tập trung các chương trình âm nhạc, hoạt động văn hóa trong nhà và chuỗi sự kiện cuối năm, khép lại bằng Countdown chào năm mới.

Festival Bốn Mùa không đơn thuần là kéo dài lịch lễ hội. Điểm đáng chú ý nằm ở cách Huế đưa hoạt động văn hóa ra khỏi một vài tuần cao điểm, phân bổ theo mùa và đưa cộng đồng tham gia sâu hơn. Người dân vừa là chủ thể tổ chức, gìn giữ văn hóa, vừa trực tiếp hưởng lợi từ các hoạt động lễ hội. Với lịch sự kiện được công bố sớm, du khách và doanh nghiệp lữ hành cũng dễ chủ động xây dựng kế hoạch. Festival vì thế không còn là một sự kiện diễn ra theo chu kỳ, mà dần trở thành một phần của đời sống văn hóa Huế quanh năm.

Sức hút của Festival Huế không nằm ở quy mô sự kiện đơn thuần, mà ở hệ giá trị văn hóa được đưa vào đời sống một cách tự nhiên. Di sản cung đình, lễ hội dân gian, nghề truyền thống và nghệ thuật đương đại cùng hiện diện trong một không gian văn hóa đặc trưng của cố đô.

• Di sản cung đình và nghệ thuật truyền thống: Những nghi lễ như Lễ Ban Sóc, tế Nam Giao, Đêm Hoàng cung, truyền lô – vinh quy cùng Nhã nhạc, múa cung đình, áo dài, nón lá góp phần tái hiện diện mạo văn hóa cung đình Huế. Đây cũng là những giá trị từng tạo nên tinh thần “Huế – Thành phố của nghệ thuật sống” trong các kỳ Festival đầu tiên.

• Lễ hội dân gian và đời sống cộng đồng: Festival không chỉ diễn ra trong Đại Nội hay các không gian di tích. Chợ quê ngày hội, hội thả diều, đua trải, các làng nghề như Phước Tích, Thanh Toàn cùng văn hóa ẩm thực cung đình và dân gian đưa lễ hội đến gần hơn với đời sống người dân.

• Giao lưu văn hóa quốc tế: Các đoàn nghệ thuật trong và ngoài nước cùng tham gia tạo nên một không gian giao lưu đa dạng. Văn hóa Huế được giới thiệu với bạn bè quốc tế, trong khi những giá trị nghệ thuật mới cũng có cơ hội hiện diện tại cố đô. Sự giao thoa này diễn ra trên nền tảng tôn trọng bản sắc, thay vì thay thế những giá trị vốn có.

• Bảo tồn gắn với đời sống và phát triển: Festival tạo thêm cơ hội để di sản được phục hồi, giới thiệu và tiếp tục thực hành. Khi người dân, nghệ nhân, nghệ sĩ, doanh nghiệp và du khách cùng tham gia, việc bảo tồn không còn chỉ nằm trong phạm vi các công trình hay tư liệu, mà trở thành một hoạt động có sức sống và tạo thêm giá trị kinh tế – xã hội.

Với những thành tựu nổi bật đã đạt được, Festival Huế đã trở thành một lễ hội văn hóa - nghệ thuật có quy mô quốc gia và tầm cỡ quốc tế. Nó không chỉ góp phần bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa Huế, văn hóa Việt Nam, mà còn tạo ra việc làm, mang lại sự thịnh vượng về vật chất lẫn tinh thần cho người dân. Chính vì vậy, danh xưng "Thành phố Festival" đối với Huế là hoàn toàn xứng đáng, khẳng định vị thế là một điểm hẹn văn hóa truyền thống nổi bật của cả nước.